Dogodilo se…

 

  • 21. april 753. pre n. e. Romul je, prema istoričaru Marku Terentiju Varonu, osnovao Rim.

 

  • 13. septembar 490. pre n. e. Na istočnoj obali Atike kod Maratona Atinjani su pobedili deset puta brojniju vojsku persijskog cara Darija. U bici su poginula 192 grčka vojnika, a Persijanci su imali oko 6000 mrtvih. Vest o pobedi u Atinu je doneo glasnik Filipid pretrčavši 40 km, nakon čega je umro od premora. Po tom događaju se u modernom vremenu zove najduža trka u atletici – maraton, 42,195 km.

 

  • 9. avgust 480. pre n. e. Posle trodnevne bitke u Termopilskom klancu i herojskog otpora Grka pod komandom spartanskog kralja Leonide, persijska vojska kralja Kserksa I izvojevala je pobedu.

 

  • 12. jul 100. pre n. e. Rođen je rimski vojskovođa, pisac i državnik Gaj Julije Cezar. Vojnički se proslavio osvajanjem Galije (današnja Francuska i Belgija). Republikanski zaverenici, koje su predvodili Brut i Kasije, ubili su Cezara u rimskom senatu 15. marta 44. pre n. e. (Cezar je uboden čak 23 puta). Namera im je bila da time spasu republiku, ali to nisu uspeli.

 

  • 10. januar 49. pre n. e. Julije Cezar je izgovorio čuvenu rečenicu Alea iacta est (“Kocka je bačena”) i zatim prešao reku Rubikon (između Galije i Italije), što je označilo novo razdoblje u istoriji Rimskog carstva – počeo je građanski rat protiv Pompeja i Senata koji je završen uvođenjem Cezarove diktature.

 

  • 28. septembar 48. pre n. e. U Egiptu je ubijen Gnej Pompej Veliki, jedan od najvećih rimskih državnika i vojskovođa, koji je 69. pre n. e. ugušio Spartakov ustanak, a 61. pre n. e. osvojio Jerusalim. Rimski senat izabrao ga je za konzula 52. pre n. e., a vlast je izgubio nakon poraza u bici kod Farsale od Julija Cezara, posle čega se sklonio u Egipat.

 

  • 1. januar 45. pre n. e. Stupio je na snagu novi, julijanski kalendar, kojim je Julije Cezar, prema savetima grčkog astronoma iz Aleksandrije Sosigena, reformisao računanje vremena tako što je za početak godine odredio 1. januar umesto 1. marta (martovske kalende). Papa Grgur XIII je reformisao taj kalendar 1582. godine, što je najveći broj zemalja prihvatio, a julijanski kalendar su zadržale srpska, ruska i još neke pravoslavne crkve.

 

  • 23. oktobar 42. pre n. e. Posle poraza koji su republikanskoj vojsci nanele snage Marka Antonija i Oktavijana, samoubistvo je izvršio Marko Junije Brut, jedan od vođa zavere u kojoj je ubijen Julije Cezar.

 

  • 13. oktobar 54. Otrovan je četvrti rimski car Klaudije. Otrovala ga je njegova četvrta supruga (i nećakinja) Agripina Mlađa, da bi svog 17-godišnjeg sina Nerona postavila za cara.

 

  • 18. jul 64. Rim je u požaru, koji je prema legendi podmetnuo car Neron, izgoreo gotovo do temelja (izgorele su dve trećine grada). Neron je optužio hrišćane da su podmetnuli požar i prognao ih iz Rima.

 

  • 8. jul 70. Rimljani su u Judejskom ratu osvojili i razrušili Jerusalim. Ostao je samo zapadni zid velikog jevrejskog hrama – Zid plača.

 

  • 8. avgust 117. Umro je rimski imperator Marko Ulpije Trajan, poslednji rimski car koji je vodio osvajačke ratove. Tokom njegove vladavine, od 98. godine, Rimsko carstvo je najviše proširilo svoje teritorije, a istoričari su procenili da je u njemu tada živelo oko 70 miliona stanovnika.

 

  • 3. septembar 301. Sveti Marin, poreklom sa Raba, osnovao je Republiku San Marino, najstariju danas postojeću republiku.

 

  • 3. jul 321. Rimski car Konstantin II, hrišćanin, proglasio je nedelju za dan odmora i verskog obreda.

 

  • 16. jul 622. Abul Kasim Muhamed (osnivač islama – sproveo je političko i versko ujedinjenje Arapa) je sa svojim pristalicama napustio Meku da bi osnovao prvi centar nove vere u Medini. Istoričari smatraju da tim datumom počinje prva godina islamske ere.

 

  • 12. mart 641. Kineska princeza Ven Čeng udala se za vladara Tibeta, na osnovu čega je kasnije Kina polagala pravo na suverenitet nad tom teritorijom.

 

  • 14. avgust 1040. Škotskog kralja Dankana ubio je Magbet, koji je potom vladao Škotskom 17 godina (i on je ubijen, 15. avgusta 1057). Magbetova vladavina, posebno način na koji je zaposeo škotski presto, inspirisala je engleskog pisca Vilijama Šekspira za jednu od njegovih najpoznatijih drama.

 

  • 16. jul 1054. Zbog sukoba oko pitanja da li rimski papa ima primat među hrišćanskim poglavarima došlo je do raskola između rimske i carigradske hrišćanske crkve. Spor je kasnije doveo do “velike šizme” i stvorene su dve crkve – istočna pravoslavna i zapadna rimokatolička.

 

  • 25. decembar 1066. U Vestminsterskoj opatiji u Londonu normanski vojvoda Vilijam I Osvajač krunisan je za kralja Engleske, pošto je kod Hejstingsa potukao vojsku Harolda II, poslednjeg saksonskog kralja.

 

  • 16. novembar 1095. Na crkvenom saboru u Klermonu, Francuska, papa Urban II pozvao je crkvene velikodostojnike i svetovne vladare na verski rat protiv turskog plemena Seldžuka, koje je zauzelo Svetu zemlju u Palestini. Time je počela epoha krstaških ratova.

 

  • 8. septembar 1157. Rođen je engleski kralj Ričard I Plantagenet, poznat kao Ričard Lavljeg Srca. Krunisan je za kralja Engleske 3. septembra 1189, u Vestminsterskoj opatiji u Londonu.

 

  • 29. decembar 1170. Engleski nadbiskup Tomas Beket ubijen je, po nalogu kralja Henrija II, pred oltarom Kenterberijske katedrale.

 

  • 2. oktobar 1187. Arapski vojskovođa i egipatski sultan Saladin preoteo je Jerusalim od hrišćana, što je 1189. izazvalo Treći krstaški rat.

 

  • 3. februar 1194. Nemački kralj Henrik VI oslobodio je uz veliku otkupninu engleskog kralja Ričarda I Plantageneta, koga je na povratku iz Trećeg krstaškog rata 1192. godine zarobio austrijski vojvoda Leopold.

 

  • 14. septembar 1219. Proglašena je autokefalnost srpske crkve, čiji je prvi arhiepiskop postao Sveti Sava.

 

  • 30. mart 1282. U pobuni Sicilijanaca protiv francuske vlasti dignut je ustanak pod nazivom Sicilian vespers (Sicilijanska večernja), a pod geslom Morte alla Francia Italia anela (“Smrt Francuskoj od Italije”). Prema legendi, od početnih slova tog gesla nastao je čuveni naziv za italijansko udruženje kriminalaca – mafia.

 

  • 23. avgust 1305. U Londonu je obešen Vilijam Valas, vođa Škota u borbi protiv Engleza.

 

  • 22. mart 1312. Vatikan je raspustio monaški viteški red Templara, osnovan 1118. godine radi zaštite Hristovog groba.

 

  • 8. januar 1324. Umro je Marko Polo, najpoznatiji evropski srednjovekovni istraživač. Godine 1271. krenuo je iz Venecije ka Dalekom istoku, a njegovi doživljaji, zabeleženi u delu “Knjiga svetskih čudesa”, podstakli su pomorce evropskih zemalja da krenu u potragu za morskim putevima ka Dalekom istoku.

 

  • 14. avgust 1385. Pobedom u bici kod Alžubarote, portugalske snage osujetile su invaziju kralja Kastilje Huana I, čime je osigurana nezavisnost Portugala.

 

  • 17. maj 1395. Kraljević Marko je poginuo kao turski vazal u bici na Rovinama protiv vlaškog vojvode Mirče.

 

  • 23. maj 1430. Burgunđani su, u Stogodišnjem ratu, u Kompjenju zarobili francusku nacionalnu junakinju Jovanku Orleanku i predali je Englezima, koji su je potom izveli na crkveni sud pod optužbom da je jeretik i veštica, i osudili na smrt. Spaljena je na lomači 30. maja 1431. godine.

 

  • 15. april 1452. Rođen je italijanski slikar, vajar, pronalazač i naučnik Leonardo da Vinči, uomo universale italijanske renesanse. Umro je 2. maja 1519. u mestu Amboaz, Francuska.

 

  • 17. jul 1453. U bici kod Kastijona, Francuzi su postigli odlučujuću pobedu nad Englezima koja je dovela do okončanja Stogodišnjeg rata (trajao je 116 godina, od 1337. do 1453, uz nekoliko kraćih i dva duža perioda mira).

 

  • 22. maj 1455. Bitkom kod Sent Albansa u Engleskoj počeo je tridesetogodišnji Rat dveju ruža, između dinastija Lankaster i Jork. U bici sa trupama Henrija VII kod Bosvorta, 22. avgusta 1485, poginuo je Ričard III, engleski kralj iz dinastije Jork. Time je rat okončan, a Henri VII je postao prvi kralj iz dinastije Tjudor. Ričard III je glavni junak istoimene Šekspirove tragedije.

 

  • 3. februar 1468. Umro je Johan Gutenberg, pronalazač tipografije. Prethodno se bavio brušenjem dragog kamenja i proizvodnjom ogledala. Njegov izum označio je ogroman prelom u istoriji civilizacije – omogućio je masovno štampanje knjiga. Prvi je došao na ideju da izliva slova od metala i od njih sastavlja redove; usavršio je štamparsku mašinu i osnovao štampariju u rodnom Majncu. Prva knjiga odštampana njegovom tehnologijom je Biblija, 1455. godine, a do danas je sačuvano oko četrdeset primeraka, celih ili delimično. Gutenberg je prvu štampanu knjigu u boji, “Majnciški psaltir”, koja je štampana u crvenoj i crnoj boji, izdao 14. avgusta 1457. godine.

 

  • 3. maj 1469. U Firenci je rođen italijanski političar, pisac i istoričar Nikolo Makijaveli, jedan od utemeljivača politikologije. Oslobodio je politička razmatranja teoloških, moralnih i metafizičkih koncepata i začetnik je ideje nacionalne države. Autor je čuvenog dela Il principe (“Vladalac”), u kojem je izneo shvatanje da vladar ne treba da bira sredstva da bi postigao cilj, iz čega je kasnije izveden pojam “makijavelizam”. Makijaveli je umro 21. juna 1527. u Firenci.

 

  • 19. februar 1473. Rođen je poljski naučnik Nikola Kopernik, tvorac heliocentričnog sistema i utemeljivač moderne astronomije. Umesto Ptolomejevog (grčki astronom iz II veka) geocentričnog sistema, prema kojem je Zemlja centar svemira, Kopernik je posle istraživanja koja je obavio po povratku sa višegodišnjih studija u Italiji, polazeći od teorije grčkih astronoma koji su smatrali da je Sunce centar svemira oko kojeg kruže Zemlja i druge planete, uspostavio heliocentrični sistem. Njegovo učenje bilo je u suprotnosti sa crkvenom naukom o Zemlji kao središtu svemira, zbog čega su mnogi njegovi sledbenici stradali kao žrtve katoličke inkvizicije. Katolička crkva je 1616. godine zabranila sva dela koja su se zasnivala na Kopernikovom učenju, a zabrana je skinuta 1757. godine. Kopernik je umro 24. maja 1543. godine.

 

  • 12. oktobar 1492. Španski moreplovac italijanskog porekla Kristifor Kolumbo otkrio je Ameriku, ali je do smrti, 20. maja 1506, verovao da je otkrio istočne obale Indije.

 

  • 4. januar 1494. Odštampan je “Oktoih prvoglasnik”, prva srpska štampana knjiga.

 

  • 3. maj 1494. Španski moreplovac italijanskog porekla Kristifor Kolumbo otkrio je ostrvo kasnije nazvano Jamajka.

 

  • 24. jun 1497. Džon Kabot, mletački moreplovac u engleskoj službi, otkrio je Kanadu i proglasio Severnu Ameriku posedom V. Britanije.

 

  • 22. novembar 1497. Tražeći morski put u Indiju, Portugalac Vasko da Gama postao je prvi moreplovac koji je oplovio Rt dobre nade, na krajnjem jugu Afrike.

 

  • 14. decembar 1503. Rođen je francuski astrolog Mišel de Notrdam, poznat kao Nostradamus, autor knjige “Proročanstva”. Bio je lični lekar francuskog kralja Šarla IX i dvorski astrolog Katarine Mediči.

 

  • 6. decembar 1507. Nemački kartograf Martin Valdzemiler objavio je prvu geografsku kartu novog kontinenta, kojem je dao naziv Amerika, prema latinskoj verziji imena italijanskog moreplovca Ameriga Vespučija – Americus.

 

  • 30. jul 1511. Rođen je italijanski slikar, arhitekta i pisac Đorđo Vazari, jedan od prvih teoretičara istorije umetnosti. Njegove biografije italijanskih umetnika od XIII do XVI veka glavni su izvor za proučavanje italijanske renesansne umetnosti.

 

  • 9. jul 1519. Španski konkistador Ernan Kortes iskrcao se na obalu Meksičkog zaliva, gde je osnovao grad Vera Kruz i počeo osvajanje Meksika koje je završio 1521. godine uništenjem carstva Asteka. Zahvaljujući vatrenom oružju, nepoznatom domorocima, osvojio je Meksiko sa samo 700 vojnika.

 

  • 20. septembar 1519. Portugalski moreplovac Fernando Magelan isplovio je iz Sevilje sa pet brodova, predvodeći špansku ekspediciju u potrazi za novim pomorskim putem do “Ostrva začina”. Na Filipine je stigao 16. marta 1521. godine gde je poginuo u borbi sa domorocima (27. aprila 1521, na ostrvu Maktan). Posle tri godine, 6. septembra 1522, u Sevilju se vratio samo jedan brod, Viktorija, sa 18 članova posade. Tim putovanjem je dokazano da je Zemlja okrugla.

 

  • 10. decembar 1520. Nemački crkveni reformator Martin Luter u Vitenbergu je javno spalio bulu u kojoj mu je papa Lav X zapretio prokletstvom ako se u roku od 60 dana ne odrekne jeresi.

 

  • 16. novembar 1532. Španski osvajač Fransisko Pizaro zauzeo je sa samo 200 vojnika grad Kahamarku u Peruu i pogubio cara Inka Atahualpu, iako je za njega bila isplaćena velika otkupnina.

 

  • 6. jul 1535. Engleski humanista i pisac Tomas Mor pogubljen je kao izdajnik zbog neslaganja sa crkvenom politikom kralja Henrija VIII. Katolička crkva ga je proglasila za sveca 1935. godine. Autor je političko-filozofskog dela “Utopija” (1516), u kojem je izneo ideju o idealnoj ljudskoj zajednici.

 

  • 21. jul 1542. Kardinal Đovani Pjetro Karafa je u Rimu, sa ciljem borbe protiv protestantizma, uspostavio inkviziciju.

 

  • 24. maj 1544. Rođen je engleski lekar i fizičar Vilijam Gilbert, istraživač magnetizma i elektriciteta. Dokazao je da je Zemlja veliki loptasti magnet.

 

  • 15. februar 1564. Rođen je italijanski astronom, fizičar i matematičar Galileo Galilei, čija su istraživanja postavila temelje modernoj mehanici i fizici. Pomoću teleskopa koji je sam konstruisao otkrio je Jupiterove mesece (Io, Evropa, Ganimed i Kalisto), Saturnov prsten i pege na Suncu. Zalaganje za Kopernikov heliocentrični sistem dovelo ga je u sukob sa katoličkom crkvom, pa je njegov rad od 1616. godine bio pod nadzorom inkvizicije, a zabrana sa njegovih dela skinuta je 1757. godine. Umro je 8. januara 1642. u Firenci.

 

  • 6. septembar 1566. Tokom opsade Sigeta, u trećem pohodu na Beč, umro je turski sultan Sulejman II Veličanstveni. Tokom njegove 46-godišnje vladavine Osmansko carstvo je dostiglo vrhunac moći i najveće teritorijalno proširenje.

 

  • 27. decembar 1571. Rođen je nemački astronom, matematičar i fizičar Johan Kepler, koji je sa tri fundamentalna zakona o kretanju planeta dokazao Kopernikovu hipotezu o heliocentričnom sistemu.

 

  • 5. oktobar 1582. U Španiji, Portugalu i Papskoj državi u Italiji počela je primena gregorijanskog kalendara (nazvan po papi Grguru XIII, koji je izvršio reformu julijanskog kalendara), tako što je eliminisano deset dana, a 5. oktobar postao je 15. oktobar.

 

  • 10. april 1583. Rođen je holandski pravnik, pisac i humanista Hugo Grocijus, osnivač nauke o međunarodnom pravu.

 

  • 9. septembar 1585. Rođen je francuski državnik kardinal Rišelje, koji je kao svemoćni ministar inostranih poslova i rata (imenovan 13. avgusta 1624) kralja Luja XIII postavio cilj da Francusku učini prvom silom Evrope.

 

  • 28. jul 1586. Tomas Heriot je iz Kolumbije doneo prve krompire u Englesku. U početku je gajen kao ukrasna biljka, ali se zbog porasta stanovništva, ratova i gladi počeo širom Evrope upotrebljavati za ishranu. Smatra se da je pojava krompira spasla evropski kontinent od gladi.

 

  • 28. januar 1596. Umro je engleski gusar i admiral Frensis Drejk, prvi Englez koji je, od 1577. do 1580. godine, oplovio svet. Njegovi gusarski napadi na Špance bitno su doprineli engleskom pomorskom prestižu i kasnijem uspešnom zaposedanju kolonija, posebno u Severnoj Americi. Engleska kraljica Elizabeta I proglasila ga je za viteza 4. aprila 1581. godine.

 

  • 17. februar 1600. Italijanski filozof, astronom i matematičar Đordano Bruno spaljen je u Rimu kao jeretik, na osnovu presude rimokatoličke inkvizicije.

 

  • 2. oktobar 1608. Holandski optičar Hans Liperšej prikazao je u Hagu prvi teleskop.

 

  • 10. jun 1610. Prvi holandski doseljenici iskrcali su se na ostrvo Menhetn, sada centralni deo Njujorka. Holanđani su 1626. godine za nekoliko bala tkanine i jeftinu bižuteriju otkupili ostrvo od Indijanaca i na njegovom južnom delu podigli naselje Novi Amsterdam. Englezi su 8. septembra 1664. zauzeli Novi Amsterdam, a 1665. godine promenili su mu naziv u Njujork, u čast kraljevog brata Džejmsa, vojvode od Jorka, budućeg engleskog kralja Džejmsa II.

 

  • 21. jul 1620. Rođen je francuski astronom Žan Pikar, koji je prvi precizno izmerio stepen meridijanskog luka i omogućio tačnije izračunavanje poluprečnika Zemlje. Pokrenuo je 1679. godine astronomski almanah Connaissance des temps, koji i sada izlazi.

 

  • 12. januar 1628. Rođen je francuski pisac Šarl Pero, autor čuvene zbirke bajki “Vilinske priče”, u kojoj su i poznate bajke “Crvenkapa”, “Mačak u čizmama”, “Plavobradi” i “Uspavana lepotica”.

 

  • 18. jul 1635. Rođen je engleski fizičar Robert Huk. Usavršio je mikroskop i eksperimentalno dokazao da se centar težišta Zemlje i Meseca kreće oko Sunca po elipsi. Formulisao je osnovni zakon teorije elastičnosti – Hukov zakon.

 

  • 28. oktobar 1636. U Kembridžu, u američkoj državi Masečusets, osnovan je koledž Harvard, najstarija visokoobrazovna institucija u SAD. Postao je univerzitet sa osnivanjem medicinske škole 1782. godine.

 

  • 24. novembar 1642. Holandski moreplovac Abel Janson Tasman otkrio je ostrvo južno od Australije i nazvao ga Van Dimenova zemlja, koje je kasnije njemu u čast nazvano Tasmanija. Tasman je 13. decembra iste godine otkrio još jedno ostrvo, kojem je dao ime holandske provincije Novi Zeland, ali se zbog straha od domorodaca Maora nije iskrcao.

 

  • 25. decembar 1642. Rođen je engleski fizičar, matematičar i astronom ser Isak Njutn, univerzitetski profesor u Kembridžu. Otkrio je opšti zakon privlačenja masa (zakon gravitacije), čime je počela nova epoha u mehanici i astronomiji.

 

  • 19. maj 1649. Prvi put je upotrebljen naziv Komonvelt, kojim je Oliver Kromvel označio englesku republiku. Na imperijalnoj konferenciji 1926. godine usvojen je naziv Komonvelt nacija, koji se od 1931. godine upotrebljavao umesto naziva Britanska imperija.

 

  • 8. novembar 1656. Rođen je engleski astronom i geofizičar Edmond Halej. Bio je direktor Griničke opservatorije i kraljevski astronom. Napravio je prvu meteorološku kartu i izradio prvi katalog sjajnih zvezda južnog neba. Halej je 1705. godine dokazao da su komete viđene 1531, 1607. i 1682. godine zapravo ista kometa koja se periodično pojavljuje. Njemu u čast to svemirsko telo nazvano je Halejeva kometa.

 

  • 16. jul 1661. Stokholmska banka izdala je prve papirne novčanice u Evropi.

 

  • 12. jun 1667. Žan Batist Deni, lekar Luja XIV, izveo je prvu uspešnu transfuziju krvi petnaestogodišnjem dečaku, upotrebljavajući krv ovce.

 

  • 8. januar 1679. Francuski istraživač Rober Kavelije de la Sal otkrio je Nijagarine vodopade.

 

  • 9. april 1683. Francuski istraživač Rober Kavalije de la Sal proglasio je deo teritorije u Americi francuskim posedom i nazvao ga Luizijana, u čast kralja Luja XIV.

 

  • 6. jun 1683. U Oksfordu je otvoren prvi javni muzej na svetu – “Esmolien”.

 

  • 24. maj 1686. Rođen je nemački fizičar Gabrijel Farenhajt, koji je 1726. godine izradio prvi termometar sa živom i napravio skalu za merenje temperature od 180 stepeni.

 

  • 28. septembar 1687. Tursko skladište municije koje se nalazilo unutar Partenona pogođeno je mletačkim granatama. Eksplozija koja je zatim usledila teško je oštetila zdanje i njegove skulpture.

 

  • 18. januar 1689. Rođen je francuski politički mislilac Šarl Monteskje, vesnik Francuske revolucije. Razvio je teoriju o podeli vlasti na zakonodavnu, izvršnu i sudsku, koja je postala temelj modernih političkih koncepata.

 

  • 11. mart 1702. U Londonu su objavljene prve novine na engleskom jeziku – The Daily Courant.

 

  • 1. maj 1707. Stupio je na snagu Zakon o uniji, kojim su se kraljevine Engleska i Škotska ujedinile u V. Britaniju. Akt o ujedinjenju V. Britanije i Irske (28. marta 1800. irski parlament je usvojio Zakon o ujedinjenju Irske sa V. Britanijom) stupio je na snagu 1. januara 1801, čime je stvoreno Ujedinjeno Kraljevstvo.

 

  • 2. februar 1709. Škotski mornar Aleksander Selkirk izbavljen je sa pustog pacifičkog ostrva na koje je dospeo 1704. godine, posle brodoloma. Njegova životna priča inspirisala je Danijela Defoa da napiše roman “Robinzon Kruso”.

 

  • 2. jul 1714. Rođen je nemački kompozitor i dirigent Kristof Vilibald Gluk. Reformisao je operu tako što je muziku podredio tekstu i prilagodio je dramskoj radnji.

 

  • 11. maj 1720. U Hanoveru je rođen nemački baron Karl Fridrih Minhauzen. Poznat je kao najveći lažov svih vremena zbog svojih priča o neverovatnim avanturama (između ostalog i o letenju na Mesec) koje je, navodno, doživeo tokom boravka u Rusiji. Umro je 22. februara 1797. u Hanoveru.

 

  • 5. jun 1723. Rođen je škotski ekonomista i filozof Adam Smit, uz Dejvida Rikarda najpoznatiji predstavnik engleske klasične političke ekonomije (značajna dela: “Bogatstvo naroda”, “Teorija moralnih osećanja”).

 

  • 22. februar 1732. Rođen je američki državnik Džordž Vašington, prvi predsednik SAD (1789–1797), vojskovođa iz Američkog rata za nezavisnost.

 

  • 30. oktobar 1735. Rođen je američki državnik Džon Adams, jedan od najistaknutijih boraca za američku nezavisnost, prvi potpredsednik (1789–1797) i drugi predsednik SAD (1797–1801). Učestvovao je u izradi nacrta Deklaracije nezavisnosti SAD 1776. godine. Njegov sin Džon Kvinsi Adams bio je šesti predsednik SAD (1825–1829).

 

  • 19. januar 1736. Rođen je škotski inženjer i fizičar Džejms Vat, pronalazač parne mašine 1765. godine, što je omogućilo industrijsku revoluciju. On je uveo jedinicu za merenje snage koju je nazvao konjska snaga. Kasnije, njemu u čast, merna jedinica za snagu nazvana je vat.

 

  • 27. april 1737. Rođen je engleski istoričar Edvard Gibon, autor dela “Opadanje i propast Rimskog carstva”.

 

  • 28. maj 1738. Rođen je francuski lekar Žozef Injas Giljotin, profesor anatomije. U vreme Francuske revolucije predložio je izvršenje smrtne kazne spravom za odsecanje glave, koja je kasnije nazvana po njemu giljotina, koja bi skratila muke osuđenicima. Giljotina je prvi put upotrebljena 25. aprila 1792, prilikom pogubljenju drumskog razbojnika Žaka Peletjea, na trgu De Grev u Parizu.

 

  • 20. avgust 1741. Ruski moreplovac danskog porekla Vitus Jonas Bering otkrio je Aljasku. Po njemu je nazvan moreuz koji razdvaja Aljasku od azijskog kopna.

 

  • 25. decembar 1741. Švedski fizičar Anders Celzijus objavio je skalu od 100 stepeni za merenje temperature.

 

  • 13. april 1743. Rođen je američki državnik Tomas Džeferson, osnivač Demokratske stranke i treći predsednik SAD, od 1801. do 1809. godine.

 

  • 26. avgust 1743. Rođen je francuski hemičar Antoan Lavoazije, jedan od tvoraca moderne hemije. Otkrio je da je vazduh smeša kiseonika i azota, dokazao da je voda spoj kiseonika i vodonika, utvrdio značaj kiseonika za sagorevanje i oksidaciju, postavio zakon o neuništivosti materije.

 

  • 17. maj 1749. Rođen je engleski lekar Edvard Džener, koji je 1796. godine pronašao vakcinu protiv velikih boginja.

 

  • 16. mart 1751. Rođen je američki državnik Džejms Medison, “otac američkog ustava” i četvrti predsednik SAD, od 1809. do 1817. godine.

 

  • 15. jun 1752. Bendžamin Frenklin izveo je eksperiment sa papirnim zmajem tokom nevremena u Filadelfiji, da bi dokazao da su munje električna pražnjenja.

 

  • 1. decembar 1761. Rođena je francuska vajarka Mari Tiso, koja se proslavila praveći voštane maske ličnosti pogubljenih u Francuskoj revoluciji. U V. Britaniji je 1802. godine osnovala čuveni londonski muzej voštanih figura (danas poznat kao Madam Tiso) i postavila stalnu izložbu voštanih figura svojih savremenika. Umrla je 16. aprila 1850. godine.

 

  • 6. septembar 1766. Rođen je engleski hemičar i fizičar Džon Dalton, jedan od osnivača atomske teorije materije. Bolovao je od slepila za boje, koje je po njemu nazvano daltonizam.

 

  • 28. avgust 1768. Francuzi su od Đenove kupili Korziku, koja je od tada deo Francuske.

 

  • 6. decembar 1768. Izašlo je prvo izdanje enciklopedije “Britanika”.

 

  • 17. januar 1773. Engleski moreplovac Džejms Kuk je brodom Rezolušn prvi prešao antarktički krug.

 

  • 16. decembar 1773. Nezadovoljna visokim uvoznim carinama i britanskom kolonijalnom vlašću, grupa američkih kolonista, obučena poput Indijanaca, pobacala je u bostonskoj luci u more sanduke čaja sa jednog britanskog broda. Taj događaj, kasnije nazvan Bostonska čajanka, nagovestio je rat za nezavisnost SAD, započet 1775. godine.

 

  • 5. septembar 1774. U Filadelfiji je počeo Prvi kontinentalni kongres, na kojem su se predstavnici 13 američkih kolonija usprotivili britanskom uticaju u Severnoj Americi, što je bio uvod u Američki rat za nezavisnost u aprilu 1775. godine.

 

  • 19. april 1775. Američki rat za nezavisnost počeo je porazom Britanaca kod Leksingtona i Konkorda. Džordž Vašington je, 15. juna iste godine, izabran za generala i glavnog komandanta vojske Ujedinjenih Kolonija.

 

  • 4. jul 1776. Na Kontinentalnom kongresu u Filadelfiji potpisana je Deklaracija nezavisnosti SAD. Taj dan slavi se u SAD kao Dan nezavisnosti.

 

  • 9. septembar 1776. Američki kongres uveo je zvaničan naziv države Sjedinjene Američke Države umesto Ujedinjene Kolonije.

 

  • 14. jun 1777. Kongres SAD prihvatio je zastavu “Zvezde i pruge” kao zvanično državno znamenje.

 

  • 18. januar 1778. Engleski moreplovac Džejms Kuk otkrio je Havaje, koje je nazvao Sendvička ostrva.

 

  • 9. jun 1781. Rođen je engleski inženjer i pronalazač Džordž Stivenson, “otac železnice”, koji je 1814. godine konstruisao prvu upotrebljivu parnu lokomotivu.

 

  • 4. septembar 1781. Španski naseljenici su osnovali “Grad naše gospe kraljice anđela”, današnji Los Anđeles.

 

  • 4. februar 1783. V. Britanija je u Parizu potpisala sporazum o priznanju SAD, čime je okončan Američki rat za nezavisnost. Američki kongres objavio je 19. aprila 1783. da je pobedonosno okončan rat za nezavisnost. SAD su 14. januara 1784. ratifikovale mirovni ugovor sa V. Britanijom, čime je i formalno okončan rat.

 

  • 4. jun 1783. Francuski pronalazači braća Etjen i Žozef Mongolfje prvi put su javno demonstrirali letenje balonom napunjenim zagrejanim vazduhom.

 

  • 24. jul 1783. Rođen je južnoamerički revolucionar, vojskovođa i državnik Simon Bolivar. Oslobodio je najveći deo Južne Amerike od španske vlasti i bio prvi predsednik Kolumbije i Gornjeg Perua, koji je po njemu nazvan Bolivija.

 

  • 2. novembar 1785. Londonski proizvođač kočija Lionel Lukin patentirao je čamac za spasavanje.

 

  • 8. avgust 1786. Francuski alpinista doktor Mišel Gabrijel Pakar i njegov nosač Žak Balma osvojili su, prvi u svetu, najviši vrh Alpa i Zapadne Evrope, Monblan (4807 m).

 

  • 13. maj 1787. Prvi brodovi sa robijašima krenuli su iz Engleske prema novoj koloniji Australiji, koja je tada Engleskoj služila kao kažnjenička kolonija.

 

  • 17. septembar 1787. Delegati dvanaest od tadašnjih trinaest američkih država (Rod Ajlend nije poslao delegate zbog sumnje svojih političara u motive delegata konvencije) potpisali su na federalnoj konvenciji u Filadelfiji Ustav SAD. Uz kasnije dodate amandmane (dvadeset sedam amandmana dodato je od 1789. godine), taj ustav je i sada na snazi i najstariji je važeći ustav na svetu.

 

  • 13. septembar 1788. Njujork je proglašen prvom federalnom prestonicom SAD.

 

  • 4. februar 1789. Za prvog predsednika SAD izabran je Džordž Vašington (inaugurisan 6. aprila 1789). Iz politike se povukao 1797. godine, odbivši da se po treći put kandiduje za šefa države.

 

  • 14. jul 1789. Narod Pariza zauzeo je zatvor Bastilju. Taj događaj se uzima kao simbolički početak Francuske revolucije. Podignuta u XIV veku, tvrđava Bastilja je do sredine XVII veka služila za odbranu Pariza, a kao zatvor je počela da se upotrebljava za vreme kardinala Rišeljea u vreme vladavine kralja Luja XIII. Bila je predviđena za zatvorenike višeg društvenog statusa.

 

  • 1. februar 1790. Prvi put je zasedao Vrhovni sud SAD, godinu dana pošto je osnovan.

 

  • 23. decembar 1790. Rođen je Žan Fransoa Šampolion, osnivač egiptologije. Dešifrovao je hijeroglife i utvrdio da oni nisu samo simboličko nego i fonetsko pismo.

 

  • 27. april 1791. Rođen je američki pronalazač Semjuel Finli Morze, konstruktor aparata koji električnim impulsom prenosi pisane znake na daljinu. Aparat je patentirao 1837. godine i nazvao ga telegraf. Morze je 24. maja 1844. poslao iz Vašingtona u 65 km udaljeni Baltimor prvu telegrafsku poruku u istoriji, koja je glasila: “Šta je to Bog uradio?”.

 

  • 13. oktobar 1792. Predsednik SAD Džordž Vašington položio je kamen temeljac predsedničke rezidencije u Vašingtonu, kasnije nazvane Bela kuća.

 

  • 10. jun 1793. U Parizu je otvoren prvi javni zoološki vrt – “Žarden de Plant”.

 

  • 16. oktobar 1793. Pogubljena je francuska kraljica Marija Antoaneta, supruga Luja XVI, ćerka austrijske carice Marije Terezije. Pripisana joj je ironična poruka narodu: “Ako nemate hleba, jedite kolače”. Pod optužbom da je vezama sa bečkim dvorom izdala Republiku, posle montiranog i besmislenog suđenja, pogubljena je na giljotini pred 300000 Parižana.

 

  • 8. novembar 1793. Prvi put je za javnost otvoren Luvr, dvorac francuskih kraljeva od 1204. godine, koji je odlukom revolucionarne vlade 1791. godine pretvoren u muzej.

 

  • 22. mart 1794. Kongres SAD usvojio je zakon kojim je američkim brodovima zabranjen prevoz robova iz Afrike u Ameriku.

 

  • 15. jul 1795. Marseljeza je zvanično prihvaćena za himnu Francuske.

 

  • 17. oktobar 1797. U italijanskom mestu Kampoformio potpisan je mirovni ugovor između Austrije i Francuske kojim je ukinuta Mletačka republika.

 

  • 22. oktobar 1797. Francuz Andre Žak Garnerin prvi je upotrebio padobran, skočivši iz balona nad Parizom, sa 680 m visine.

 

  • 17. novembar 1800. Kongres SAD sastao se prvi put u novoj prestonici Vašingtonu, a predsednik Džon Adams je postao prvi stanar zvanične rezidencije predsednika SAD, kasnije nazvane Bela kuća.

 

  • 29. decembar 1800. Rođen je američki pronalazač Čarls Gudjer, koji je 1839. godine otkrio proces vulkanizacije kaučuka. Njegov izum doprineo je brzom razvoju industrije gume, posebno proizvodnji automobilskih guma.

 

  • 4. mart 1801. Tomas Džeferson je postao prvi predsednik SAD inaugurisan u novom glavnom gradu Vašingtonu.

 

  • 2. avgust 1802. Napoleon Bonaparta je proglašen “doživotnim konzulom” Francuske, što mu je dalo pravo da imenuje naslednika.

 

  • 30. april 1803. SAD su od Napoleona Bonaparte, tada “doživotnog konzula” Francuske, koji je bio u novčanim neprilikama, za 15 miliona dolara kupile Luizijanu, koja je istog dana 1812. godine i formalno ušla u sastav SAD, kao 18. država.

 

  • 15. februar 1804. Zbor uglednih Srba u Orašcu doneo je odluku o dizanju Prvog srpskog ustanka protiv Turaka, a za vožda je izabran Karađorđe Petrović. Padom Beograda u turske ruke, 7. oktobra 1813, taj ustanak je ugušen.

 

  • 11. jul 1804. Bivši potpredsednik SAD Aron Ber ubio je bivšeg ministra finansija Aleksandra Hamiltona u dvoboju izazvanom političkim rivalstvom i međusobnim optužbama.

 

  • 29. decembar 1808. Rođen je američki političar Endrju Džonson. Bio je guverner i senator Tenesija, a zatim potpredsednik (za vreme mandata Abrahama Linkolna) i 17. predsednik SAD (1865–1869). Kongres SAD je 24. februara 1868. (prvi put u svojoj istoriji) pokrenuo postupak impičmenta (opoziva) Džonsona zbog optužbe za kršenje Ustava. Kongres je izglasao njegov opoziv, ali Senat nije odobrio tu odluku, pa je Džonson ostao na položaju predsednika do kraja mandata.

 

  • 12. februar 1809. Rođen je engleski prirodnjak Čarls Robert Darvin, tvorac teorije evolucije. Tokom petogodišnje naučne ekspedicije brodom Bigl (27. decembra 1831. Darvin je isplovio iz Plimuta, a vratio se 1836. godine; to putovanje opisao je u knjizi “Put prirodnjaka oko sveta”) sakupio je naučni materijal na osnovu kojeg je zasnovao čuvenu teoriju o evoluciji živih bića. Na obalama Južne Amerike i ostrvima Tihog okeana proučavao je biološke formacije, biljke i životinje, i zaključio da su se organizmi postepeno menjali. U epohalnom delu “Postanak vrsta putem prirodnog odabiranja” (“Poreklo vrsta”), objavljenom 24. novembra 1859, Darvin je izložio svoju teoriju evolucije.

 

  • 31. maj 1809. Na brdu Čegar kod Niša u Prvom srpskom ustanku poginuo je vojvoda Stevan Sinđelić. Da bi zaustavio Turke koji su prodrli u srpsko utvrđenje, on je zapalio skladište municije i izazvao eksploziju u kojoj su poginuli srpski i turski vojnici. Turci su glave srpskih ustanika ugradili u Ćele-kulu.

 

  • 8. oktobar 1810. Rođen je Džejms Vilijam Maršal, čije je otkriće rudnika zlata u Kaliforniji pokrenulo “zlatnu groznicu” 1849. godine.

 

  • 11. maj 1811. Rođena su braća Čang i Eng, blizanci srasli levom, odnosno desnom stranom grudnog koša. Rođeni su u Sijamu (današnjem Tajlandu) i od njih potiče naziv “sijamski blizanci”. Kada su se preselili u Ameriku, oko 1839. godine, uzeli su prezime Bunker. Bili su svetska atrakcija i proživeli su 63 godine materijalno obezbeđeni zaradom od nastupa u cirkusima. Dana 13. aprila 1843. oženili su se dvema sestrama (Čang je imao desetoro, a Eng dvanaestoro dece). Umrli su 17. januara 1874, prvo Čang od upale pluća, u snu, a tri sata kasnije i Eng.

 

  • 27. oktobar 1811. Rođen je američki glumac i pronalazač Ajzak Singer, koji je 12. avgusta 1851. patentirao prvu mašinu za šivenje koja je ušla u masovnu upotrebu. Osnovao je preduzeće “Singer”, koje je brzo postalo najveći proizvođač šivaćih mašina na svetu.

 

  • 18. jun 1812. Kongres SAD usvojio je deklaraciju o objavi rata V. Britaniji (Drugi rat za nezavisnost). SAD i V. Britanija su 24. decembra 1814. potpisali mir u Gentu, Belgija, čime je rat završen.

 

  • 19. januar 1813. Rođen je engleski inženjer Henri Besemer, koji je 1855. godine pronašao postupak prerade sirovog gvožđa u čelik.

 

  • 19. mart 1813. Rođen je škotski lekar, misionar i istraživač Afrike Dejvid Livingston, koji je 17. novembra 1855. otkrio vodopade na reci Zambezi, nazvane po engleskoj kraljici – Viktorijini vodopadi.

 

  • 21. jun 1813. Vojsku španskog kralja Žozefa, u bici kod Vitorije, porazile su snage britanskog vojskovođe Artura Velzlija, budućeg vojvode od Velingtona (posle Vaterloa), čime je okončana francuska vladavina Španijom.

 

  • 7. septembar 1813. U uvodniku njujorškog lista Troy post prvi put je u pisanoj formi upotrebljen naziv Uncle Sam za SAD.

 

  • 10. april 1814. Britanska i španska vojska porazile su u bici kod Tuluza trupe francuskog cara Napoleona I Bonaparte. Narednog dana je postignut sporazum u Fontenblou prema kojem je Napoleon abdicirao i bio prognan na mediteransko ostrvo Elba, a na prestolu ga je zamenio Luj XVIII. Dana 26. februara 1815. Napoleon je napustio ostrvo Elba i sa malom grupom sledbenika krenuo u Pariz, da povrati vlast. Osvajanjem Pariza počela je njegova druga vladavina, poznata kao “sto dana”, okončana u junu iste godine vojnim porazom kod Vaterloa u Belgiji. U toj bici, 18. juna 1815, udružene britanske i pruske trupe pod komandom britanskog vojskovođe vojvode od Velingtona i pruskog vojskovođe Blihera potukle su Napoleona Bonapartu. Četiri dana kasnije Napoleon je drugi put abdicirao, a potom je odveden na ostrvo Sveta Jelena.

 

  • 17. april 1814. Rođen je srpski botaničar i prirodnjak Josif Pančić. Kralj Milan Obrenović, osnivač Srpske kraljevske akademije, postavio ga je za prvog predsednika te ustanove. Pančić je 1874. godine osnovao i uredio Botaničku baštu u Beogradu, koja se od 1889. godine nalazi na imanju Jevremovac, koje je u tu svrhu darovao kralj Milan.

 

  • 19. jul 1814. Rođen je američki pronalazač Semjuel Kolt, prema čijem prezimenu je nazvan revolver koji je konstruisao 1836. godine.

 

  • 13. septembar 1814. Britanske snage su tokom bitke za Baltimor napale američku tvrđavu Fort Makhenri, što je kasnije inspirisalo Fransisa Skota Kija da napiše pesmu “Zastava posuta zvezdama”, buduću himnu SAD.

 

  • 4. novembar 1814. Proglašen je norveški ustav kojim je ta zemlja postala nezavisna Kraljevina Norveška, vezana za Švedsku personalnom unijom.

 

  • 6. novembar 1814. Rođen je belgijski proizvođač duvačkih instrumenata Adolf Saks, koji je 1840. godine izumeo muzički instrument nazvan po njemu saksofon.

 

  • 23. april 1815. U Takovu, na Cveti, srpske starešine su odlučile da podignu Drugi srpski ustanak, a za vođu je izabran knjaz Miloš Obrenović. Knjaz Miloš je 25. oktobra iste godine postigao sporazum sa vezirom Beogradskog pašaluka Marašli Ali-pašom o mešovitoj srpsko-turskoj upravi, čime je ustanak završen.

 

  • 26. jul 1817. Vođa Prvog srpskog ustanka Đorđe Petrović Karađorđe je odmah po povratku u Srbiju iz Rusije ubijen, na Aranđelovdan, u zoru u Radovanjskom lugu kod Velike Plane. Ubio ga je Vujica Vulićević po nalogu knjaza Miloša Obrenovića, koji je potom, kao dokaz vernosti, poslao Karađorđevu glavu turskom sultanu.

 

  • 18. septembar 1819. Rođen je je francuski fizičar Žan Bernar Leon Fuko, koji je sa Armanom Fizoom (Arman Ipolit Luj Fizo, francuski fizičar, dokazao je da se svetlost sporije kreće u vodi) izmerio brzinu svetlosti. Ogledom sa klatnom (Fukoov eksperiment) dokazao je obrtanje Zemlje, pronašao je žiroskop i usavršio teleskop.

 

  • 9. april 1821. U Parizu je rođen Šarl Bodler, jedan od najvećih francuskih pesnika XIX veka. Njegovu zbirku pesama “Cveće zla” mnogi književni kritičari smatraju najvećim lirskim delom XIX veka.

 

  • 18. septembar 1822. Francuski egiptolog Žan Fransoa Šampolion dešifrovao je egipatsko pismo – hijeroglife.

 

  • 27. decembar 1822. Rođen je francuski hemičar i biolog Luj Paster, pronalazač vakcina protiv besnila, antraksa i crvenog vetra, i osnivač mikrobiologije. Otkrio je postupak konzerviranja hrane sprečavanjem razmnožavanja bakterija, koji je kasnije nazvan pasterizacija.

 

  • 4. maj 1825. Rođen je engleski biolog i filozof Tomas Henri Haksli, vatreni pobornik teorije evolucije Čarlsa Darvina. Snažno se protivio tradicionalnoj teologiji i skovao je termin “agnosticizam” (što znači “nije spoznao”) da bi opisao sopstvenu poziciju.

 

  • 27. septembar 1825. Prvom javnom železničkom prugom na svetu, Darlington–Stokton, krenuo je voz sa prvom parnom lokomotivom, kojom je upravljao njen konstruktor Džordž Stivenson.

 

  • 23. jul 1828. Vilijam Bart iz Mičigena, SAD, patentirao je tipografer, koji se smatra prvom pisaćom mašinom.

 

  • 9. mart 1831. Francuski kralj Luj Filip osnovao je Legiju stranaca, sa sedištem u Alžiru.

 

  • 12. mart 1832. Rođen je engleski kapetan Čarls Kaningem Bojkot, protiv kojeg je 1880. godine, dok je upravljao imanjem jednog lorda u Irskoj, primenjen nenasilan otpor odbijanjem saradnje. Takav vid otpora kasnije je, prema njegovom prezimenu, nazvan bojkot.

 

  • 17. mart 1834. Rođen je nemački inženjer Gotlib Vilhelm Dajmler, koji je 1883. konstruisao prvi automobilski benzinski motor, koji je omogućavao brzinu vozila od 18 km/h. Osnovao je 1890. kompaniju Daimler motoren-gezelsaft, koja se 1926. ujedinila sa fabrikom Karla Benca u kompaniju Daimler-Benz, proizvođača prestižnih automobila mercedes.

 

  • 30. januar 1835. Predsednik SAD Endrju Džekson preživeo je prvi atentat na šefa države u američkoj istoriji.

 

  • 15. februar 1835. Donet je prvi ustav Kneževine Srbije, poznat kao Sretenjski. Po uzoru na francuski i belgijski, tekst Ustava izradio je Dimitrije Davidović, poznati novinar i nacionalni radnik.

 

  • 23. februar 1836. Oko 4000 vojnika pod komandom predsednika Meksika generala Antonija Lopesa de Santa Ane počelo je opsadu tvrđave Alamo u Teksasu, koju je branilo 156 dobrovoljaca. Trinaest dana kasnije, 6. marta, Meksikanci su zauzeli Alamo, a tokom opsade poginulo je svih 156 Teksašana, među kojima i legendarni Dejvi Kroket, američki nacionalni junak i član Kongresa SAD.

 

  • 21. april 1836. Teksašani su porazili Meksikance u bici kod San Hasinta, što je omogućilo nezavisnost Teksasa, koji je 1845. ušao u sastav SAD.

 

  • 18. maj 1836. Rođen je austrijski šahovski velemajstor Vilhelm Stajnic, koji je 1886. godine postao prvi zvanični svetski šampion.

 

  • 28. decembar 1836. Španija je priznala nezavisnost Meksika, koji su španski konkistadori osvojili 1521, razorivši državu Asteka.

 

  • 13. jul 1837. Kraljica Viktorija I se kao prvi britanski monarh preselila u Bakingemsku palatu u Londonu. Vladala je od 1837. do 1901. godine, tj. 63 godine i 216 dana.

 

  • 22. april 1838. Britanski brod Sirijus prvi je prešao Atlantski okean koristeći se isključivo parnim pogonom. Putovanje od britanske luke Kork do američke luke Njujork trajalo je 18 dana i 10 časova.

 

  • 27. jul 1839. V. Britanija je otpočela Prvi opijumski rat protiv Kine, pošto su kineske vlasti u Kantonskoj luci zaplenile i uništile 20000 sanduka opijuma. Rat je završen 29. avgusta 1842. potpisivanjem sporazuma o miru u Nankingu prema kojem je Kina morala da otvori svoje luke za evropsku trgovinu, a Hongkong da prepusti Britancima.

 

  • 5. februar 1840. Rođen je škotski pronalazač Džon Bojd Danlop, koji je 1887. godine izumeo pneumatsku gumu. Izum je komercijalizovao 1890. godine, u prvo vreme proizvodeći gume za bicikle, a kasnije i za automobile.

 

  • 14. novembar 1840. Rođen je francuski slikar Klod Mone, jedan od osnivača impresionizma. Prema njegovoj slici “Impresija, izlazak Sunca”, izloženoj 1874. godine u Parizu, naziv je dobio ceo slikarski pravac, čiji je on najdosledniji i najuticajniji predstavnik.

 

  • 20. septembar 1842. Rođen je škotski hemičar i fizičar Džejms Djuer, pronalazač termos boce. Prvi je proizveo tečan, a zatim i čvrst vodonik.

 

  • 27. oktobar 1843. U Srbiji je osnovana Državna pošta.

 

  • 16. avgust 1845. Rođen je francuski fizičar Gabrijel Lipman, dobitnik Nobelove nagrade za fiziku 1908. godine za otkriće fotografije u prirodnim bojama.

 

  • 26. februar 1846. Rođen je Bufalo Bil, legendarna ličnost istorije Amerike u vreme osvajanja prostranstava na zapadu današnjih SAD. Rođen je kao Vilijam Frederik Kodi, a nadimak je stekao kao vešt lovac na bizone. U poznijim godinama obilazio je svet u sklopu jednog cirkusa prikazujući svoje neobične veštine. Sa svojim cirkusom gostovao je i u tadašnjoj Kraljevini Srbiji.

 

  • 13. maj 1846. SAD su objavile rat Meksiku. Posle dve godine, 2. februara 1848, mirom u gradu Gvadelupe Idalgo rat je završen. Poraženi Meksiko je morao, uz naknadu od 15 miliona dolara, da preda Teksas, Novi Meksiko, Arizonu i Kaliforniju, ukupno više od 1,5 miliona km2.

 

  • 27. novembar 1846. Rođen je srpski pisac Jovan Grčić Milenko, sledbenik Branka Radičevića, romantičarski pesnik poznat kao “fruškogorski slavuj”. Sebi je dodao ime Milenko, po devojci Mileni u koju je bio zaljubljen. Umro je u dvadeset devetoj godini od tuberkuloze.

 

  • 25. jun 1847. Liberija, prva afrička država koja je stekla nezavisnost, proglašena je nezavisnom republikom, ali sa ograničenim suverenitetom (ostala je pod finansijskom kontrolom SAD). Liberiju su, sa statusom kolonije, osnovali 1822. godine oslobođeni crni robovi preseljeni iz Amerike na prostor uz Atlantski okean, a glavni grad Monrovija dobio je naziv prema prezimenu predsednika SAD Džejmsa Monroa. Monro je podržao ideju formiranja države u Africi za oslobođene robove, a široj javnosti poznatiji je po Monroovoj doktrini – “Amerika Amerikancima”.

 

  • 11. mart 1851. U Veneciji je prvi put izvedena Verdijeva opera “Rigoleto”.

 

  • 29. april 1854. Rođen je francuski matematičar, fizičar i filozof Žil Anri Poenkare, koji je pre Alberta Ajnštajna zasnovao specijalnu teoriju relativiteta.

 

  • 10. septembar 1855. Rođen je nemački arheolog Robert Koldevej, koji je istraživao Vavilon i dokazao da je taj biblijski grad na reci Eufratu stvarno postojao.

 

  • 21. april 1856. Australija je prva na svetu uvela osmočasovni radni dan.

 

  • 10. jul 1856. U selu Smiljani, kod Gospića u Hrvatskoj, rođen je Nikola Tesla, srpski naučnik i pronalazač na polju elektrotehnike i radio-tehnike. Patentirao je više od 700 pronalazaka, među kojima su asinhroni motor, obrtno magnetno polje, polifazni sistem, transformator. Umro je u Njujorku, 7. januara 1943. godine.

 

  • 8. oktobar 1856. V. Britanija je počela Drugi opijumski rat protiv Kine, u kojem joj se pridružila i Francuska. Do rata je došlo zato što su kineske vlasti, nekoliko dana ranije, zaustavile brod Arrow, koji je bio registrovan kod britanskih vlasti u Hongkongu, optužile posadu za pirateriju i krijumčarenje i uhapsile ih. Kada su 1857. godine anglo-francuske trupe zauzele Kanton, Kina je kapitulirala i potpisala mir u Tjenčinu, 26. juna 1858. godine.

 

  • 25. april 1859. Prema projektu konzula Francuske u Aleksandriji Ferdinanda de Lesepsa počela je izgradnja Sueckog kanala. Kanalom dugim 161 km spojeno je Sredozemno i Crveno more, odnosno Indijski okean, i stvoren je najkraći plovni put iz Evrope ka Srednjem i Dalekom istoku. Kanal je otvoren 17. novembra 1869. godine.

 

  • 19. oktobar 1859. Rođen je francuski oficir jevrejskog porekla Alfred Drajfus, koji je 15. oktobra 1894. pod optužbom za veleizdaju uhapšen u Parizu i lažno optužen da je Nemačkoj prodavao vojne tajne. Bez dokaza je osuđen na doživotnu robiju (22. decembra 1894), ali je posle otkriven pravi krivac i 1906. godine kapetan Drajfus je rehabilitovan, vraćen u vojsku i unapređen u čin majora.

 

  • 6. novembar 1860. Za predsednika SAD izabran je Abraham Linkoln, koji je 1. januara 1863. potpisao Zakon o oslobađanju američkih robova.

 

  • 8. februar 1861. Južne države SAD odvojile su se od Unije i osnovale Konfederaciju Država Amerike sa Džefersonom Dejvisom kao predsednikom, što je dovelo do Američkog građanskog rata.

 

  • 18. februar 1861. Prva skupština ujedinjene Italije proglasila je za kralja Italije Vitoria Emanuela II Savojskog, koji je do tada vladao Pijemontom (Savojom) i Sardinijom, takođe u svojstvu kralja. Italija je proglašena kraljevinom 17. marta iste godine.

 

  • 12. april 1861. Napadom snaga Konfederacije na tvrđavu Samter u Južnoj Karolini počeo je Američki građanski rat. Rat je završen 9. aprila 1865, nakon što se general konfederalnih snaga Robert Li predao komandantu armije Unije generalu Julisizu Grantu. U ratu je poginulo više od 600000 ljudi.

 

  • 7. jun 1861. U Nju Orleansu, SAD, izvedena je prva predstava striptiza u kojoj se jedna balerina svlačila uz oskudno osvetljenje.

 

  • 26. oktobar 1861. U Frankfurtu je prikazan rad prvog uređaja za prenos govora, koji je njegov konstruktor Johan Filip Rajs nazvao telefon. Kao pronalazač prvog upotrebljivog telefona smatra se Amerikanac Aleksandar Grejem Bel, koji je telefon patentirao 1876. godine.

 

  • 6. novembar 1861. Rođen je kanadski trener Džejms Nejsmit, koji je 1891. godine izmislio košarku, kao dopunski sport za igrače američkog fudbala. Košarka je u Evropu stigla preko američkih vojnika.

 

  • 23. decembar 1861. Turska je prihvatila ujedinjenje Vlaške i Moldavije, dunavskih kneževina pod njenim suverenitetom, u jednu državu pod nazivom Rumunija.

 

  • 19. oktobar 1862. Rođen je francuski hemičar i industrijalac Ogist Limijer, koji je u Lionu sa bratom Lujem napravio prvu filmsku kameru i fabriku za izradu fotografskog materijala. Braća Limijer, pioniri filma, demonstrirala su u Parizu, 22. marta 1895, prvi put pokretne slike, upotrebivši celuloidnu traku. U pariskoj kafani “Gran kafe” prikazali su, 28. decembra 1895, prvu filmsku predstavu na svetu – “Ulazak voza u stanicu” i “Radnici izlaze iz fabrike”.

 

  • 10. januar 1863. U Londonu je otvorena prva linija podzemne železnice na svetu.

 

  • 14. novembar 1863. Rođen je belgijski hemičar Leo Bakeland, koji je postupkom kondenzacije formaldehida i fenola pronašao čvrstu plastičnu masu – bakelit.

 

  • 19. decembar 1863. Engleski pronalazač Frederik Volton patentirao je podni prekrivač – linoleum.

 

  • 17. februar 1864. Južnjačka podmornica Hanli je u Američkom građanskom ratu u Čarlstonu, Južna Karolina, potopila torpedom severnjački brod Hustanik, što se smatra prvim uspešnim napadom podmornice na ratni brod u istoriji pomorskog ratovanja.

 

  • 14. april 1865. Predsednik SAD Abraham Linkoln smrtno je ranjen u atentatu nekoliko dana nakon završetka Američkog građanskog rata. Atentat je izvršio glumac Džon Vilks But, u Fordovom pozorištu u Vašingtonu. Linkoln je preminuo narednog jutra.

 

  • 5. jul 1865. U V. Britaniji je donet prvi na svetu zakon o ograničenju brzine – dve milje na sat.

 

  • 18. decembar 1865. Ratifikacijom 13. ustavnog amandmana u SAD je ukinuto ropstvo.

 

  • 24. decembar 1865. U mestu Pulaski u Tenesiju, SAD, šest južnjačkih oficira veterana osnovalo je rasističku organizaciju belaca Kju-kluks-klan.

 

  • 21. septembar 1866. Rođen je engleski književnik Herbert Džordž Vels, koji je svojim prvim romanom “Vremeplov” utemeljio naučnu fantastiku (“Nevidljivi čovek”, “Rat svetova”).

 

  • 15. mart 1867. Bečki dvor je, zbog stalne krize koja je potresala Austriju od revolucionarne 1848. godine, odustao od unitarne države i od tada se Austrijsko carstvo pretvara u Austrougarsku.

 

  • 29. mart 1867. V. Britanija je od Kvebeka, Ontarija, Nove Škotske i Nju Branzvika formirala dominion Kanadu, u koji su 1878. godine uključene ostale britanske teritorije Severne Amerike, izuzev Njufaundlenda. Vestminsterskim statutom Kanada je 1931. godine postala nezavisna država britanskog Komonvelta, a konačne granice dobila je 1949. godine priključenjem Njufaundlenda.

 

  • 30. mart 1867. SAD su od Rusije kupile Aljasku za 7,2 miliona dolara. Amerika je formalno preuzela suverenitet nad Aljaskom 18. oktobra iste godine.

 

  • 18. april 1867. Turci su predali ključeve Beograda i drugih gradova srpskom knezu Mihailu Obrenoviću, što je bio završni čin u dugom procesu političkog oslobađanja tadašnje Kneževine Srbije od turske vlasti.

 

  • 16. jul 1867. Francuski vrtlar Žozef Monije patentirao je u Parizu armirani beton.

 

  • 12. mart 1868. Sa pravopisa Vuka Karadžića skinuta je zabrana. Rešenje o tome potpisao je, na osnovu odluke kneza Mihaila Obrenovića, ministar prosvete Dimitrije Crnobarac, bečki i pariski doktor nauka.

 

  • 10. decembar 1868. Prvi semafori za regulisanje saobraćaja na svetu počeli su da rade u Londonu, na trgu ispred zgrade parlamenta V. Britanije.

 

  • 15. jul 1869. Francuz Ipolit Mez Muri je patentirao margarin.

 

  • 28. decembar 1869. Vilijam Sempl iz Ohaja, SAD, patentirao je žvakaću gumu.

 

  • 2. oktobar 1870. Papska država plebiscitom je odlučila da se ujedini sa Italijom, a prestonica Italije premeštena je iz Firence u Rim.

 

  • 18. mart 1871. Građani Pariza podigli su revoluciju, poznatu kao Pariska komuna, koja je ugušena krajem maja iste godine.

 

  • 8. oktobar 1871. U Čikagu je izbio veliki požar koji je, prema legendi, počeo u jednoj štali kad je krava ritajući se oborila kerozinsku lampu na gomilu slame i strugotine. U požaru koji je trajao tri dana poginulo je oko 300 ljudi, a oko 90000 ljudi je ostalo bez svojih kuća.

 

  • 1. mart 1872. U planinskom području Jelouston, Montana, SAD, osnovan je prvi nacionalni park na svetu.

 

  • 1. jul 1872. Rođen je francuski inženjer i pilot Luj Blerio, pionir vazduhoplovstva, koji je, 25. jula 1909. godine, prvi avionom preleteo kanal Lamanš.

 

  • 30. novembar 1872. U Glazgovu je odigrana prva fudbalska utakmica dve reprezentacije, Engleske i Škotske. Meč je završen rezultatom 0:0.

 

  • 25. februar 1873. U Napulju je rođen italijanski operski tenor Enriko Karuzo, proslavljeni izvođač dela Verdija i Pučinija i italijanskih kancona. Jedan je od prvih pevača koji je snimio gramofonsku ploču.

 

  • 20. novembar 1873. Dva grada na desnoj i levoj obali Dunava, Budim i Pešta, spojeni su u jedan i formirana je mađarska prestonica Budimpešta.

 

  • 1. decembar 1873. U Srbiji je donet prvi zakon o merama, čime su prestale da važe mere poput aršina, lakta, pedlja, a merna jedinica za dužinu postao je metar. Tim zakonom uveden je decimalni metarski sistem mera zasnovan na francuskim arhivskim pramerama metra i kilograma.

 

  • 12. decembar 1873. U Srbiji je Zakonom o kovanju srebrne monete uveden dinar kao novčana jedinica, čime je otklonjen monetarni haos i upotreba više od 40 vrsta tuđeg metalnog novca – dukata, forinti, talira i dr.

 

  • 22. januar 1875. Rođen je američki filmski reditelj Dejvid V. Grifit, jedan od najznačajnijih filmskih stvaralaca u epohi nemog filma. Zaslužan je za većinu fundamentalnih otkrića filmskog izraza, uključujući krupni plan, ritmičku prirodu montaže i kreativnu upotrebu veštačkog svetla. Poznatiji filmovi: Netrpeljivost, Bekstvo, Rađanje jedne nacije, Pad Vavilona.

 

  • 1. septembar 1875. Rođen je američki pisac Edgar Rajs Barouz, poznat po seriji popularnih pustolovnih romana o Tarzanu. Napisao je originalnu knjigu “Tarzan, kralj majmuna” (1912) i još 25 nastavaka.

 

  • 7. mart 1876. Američkom pronalazaču Aleksandru Grejemu Belu priznat je patent za pronalazak telefona. Istog dana prvi razgovor telefonom obavili su Bel i njegov saradnik Votson. Telefon je pronašao Nemac Johan Filip Rajs 1861. godine, a Bel ga je usavršio.

 

  • 25. jun 1876. U bici kod Litl Bighorna indijansko pleme Sijuks je pod komandom poglavice Ludog Konja pobedilo jedinicu Sedme konjičke divizije generala Džordža Armstronga Kastera, koji je poginuo zajedno sa svim vojnicima te jedinice.

 

  • 7. avgust 1876. U Holandiji je rođena Margareta Gertruda Zele (plesačica/kurtizana), poznata kao Mata Hari (što na javanskom znači “oko zore”), nadimku koji je pre Prvog svetskog rata uzela dok je živela na Javi. Kao navodni nemački špijun streljana je u šumi Vensen, nadomak Pariza, 15. oktobra 1917. godine.

 

  • 6. decembar 1877. Tomas Edison je u Vest Orindžu u Nju Džerziju demonstrirao prvi zvučni snimak, pesmu Mary had a little lamb.

 

  • 28. januar 1878. U Nju Hejvnu, SAD, puštena je u rad prva telefonska centrala, dve godine nakon što je Aleksandar Bel patentirao telefon.

 

  • 7. februar 1878. Umro je papa italijanskog porekla Pije IX, čiji je pontifikat trajao 31 godinu i 236 dana, najduže u istoriji rimokatoličke crkve (od 1846. do 1878. godine).

 

  • 5. jul 1879. Rođen je američki teniser i političar Dvajt Dejvis, ministar rata od 1925. do 1929, koji je 1900. godine osnovao tenisko takmičenje nacija Dejvis kup (prvi turnir počeo je u Bruklinu 8. avgusta 1900).

 

  • 21. oktobar 1879. Tomas Edison izvršio je u laboratoriji u Nju Džerziju probu svog najnovijeg izuma – električne sijalice sa grafitnim nitima, koja je svetlela 13 časova. Sijalicu je prvi put javno demonstrirao 31. decembra iste godine, u Menlo parku u Nju Džerziju.

 

  • 27. novembar 1879. Francuska skupština premeštena je iz Versaja u Pariz.

 

  • 1. jun 1880. U Nju Hejvnu, SAD, u zgradi “Jejl banke” je instalirana prva javna telefonska kabina na svetu.

 

  • 16. maj 1881. Prvi tramvaj na svetu sa pogonom na električnu energiju počeo je redovno da saobraća u Berlinu.

 

  • 21. jun 1881. Knez Milan Obrenović obeležio je srebrnim budakom početak gradnje pruge Beograd–Niš, prve železničke pruge u Srbiji. Prva svečana kompozicija pošla je sa beogradske železničke stanice 4. septembra 1884, a redovni železnički saobraćaj otpočeo je 15. septembra iste godine. To je bila prva redovna linija na teritoriji tadašnje Kraljevine Srbije.

 

  • 2. jul 1881. U Vašingtonu je izvršen atentat na predsednika SAD Džejmsa Ejbrama Garfilda, koji je od posledica ranjavanja umro sedamnaest dana kasnije.

 

  • 29. jun 1882. Prema projektu nemačkog inženjera Oskara Smrekara, u Beogradu je pušten u rad prvi savremeni vodovod.

 

  • 3. januar 1883. Rođen je britanski državnik Klement Ričard Atli, laburistički premijer od 1945. do 1951. godine. Njegova vlada sprovela je niz socijalnih reformi u posleratnoj Britaniji i priznala nezavisnost Indije 1947. i Burme 1948. godine.

 

  • 13. oktobar 1884. Londonska četvrt Grinič ustanovljena je kao nulti (početni) meridijan od kojeg se računaju geografske dužine i vremenske zone na Zemlji.

 

  • 29. avgust 1885. Nemački inženjer Gotlib Dajmler patentirao je prvi motocikl.

 

  • 1. maj 1886. U Čikagu je 40000 radnika stupilo u štrajk zahtevajući bolje uslove rada, izražene u paroli “tri osmice” – po osam sati rada, odmora i kulturnog uzdizanja. U sukobu sa policijom ubijeno je šest i ranjeno oko 50 radnika. Od 1889. godine taj dan se slavi kao Međunarodni praznik rada. U Srbiji je prvi put proslavljen 1894. godine.

 

  • 28. oktobar 1886. Na ostrvu Bidl u njujorškoj luci, predsednik SAD Grover Klivlend otkrio je Statuu slobode, poklon Francuske, koju je izradio Frederik Ogist Bartoldi.

 

  • 29. januar 1886. Nemački inženjer Karl Benc je prikazao svoju “kočiju bez konja”, prvi uspešan automobil na benzin, što je označilo početak automobilske industrije.

 

  • 29. jun 1886. Rođen je francuski državnik i finansijski stručnjak Rober Šuman, tvorac “Šumanovog plana” 1950. godine, na osnovu kojeg su 1952. godine Belgija, Holandija, Luksemburg, Zapadna Nemačka, Italija i Francuska stvorili Evropsku zajednicu za ugalj i čelik, preteču sadašnje Evropske unije.

 

  • 9. decembar 1886. Rođen je američki pronalazač Klarens Birdsej, poznat po pronalasku dubokog zamrzavanja kao načina za održavanje namirnica.

 

  • 24. februar 1887. Pariz i Brisel postali su prve dve prestonice povezane telefonskom vezom.

 

  • 14. avgust 1888. Rođen je škotski pronalazač Džon Logi Berd, pionir televizije, koji je 1923. godine izveo prvi prenos TV slike kao crno-bele siluete, a 1925. godine kao slike sa polutonovima. U Londonu je, 27. januara 1926, prvi put javno demonstrirao televiziju. To je bio prvi prikaz ljudskog lica koji nije silueta, već sa pravim bojama i realističnim gradacijama svetlosti i senke.

 

  • 19. septembar 1888. Prvo svetsko takmičenje za izbor lepotice održano je u belgijskoj banji Spa, a prva zvanično najlepša žena na planeti postala je Berta Sukare, osamnaestogodišnja kreolka iz Gvadelupe.

 

  • 31. mart 1889. Otvorena je Ajfelova kula, tada najviša građevina na svetu. Kulu visoku 300 metara (2000. godine na Ajfelovu kulu je postavljena televizijska antena visine 24 metra, pa je njena ukupna visina 324 metra), sagrađenu povodom Svetske izložbe u Parizu (povodom proslave stogodišnjice Francuske revolucije), konstruisao je francuski inženjer Aleksandar Gustav Ajfel. Kula je sagrađena na Marsovim poljima, pored reke Sene.

 

  • 25. maj 1889. Rođen je ruski inženjer avijacije Igor Ivanovič Sikorski, pronalazač helikoptera i aviona sa više motora.

 

  • 4. novembar 1890. U Londonu je otvorena prva linija podzemne električne železnice na svetu.

 

  • 13. april 1892. Rođen je škotski fizičar Robert Votson Vat, pronalazač radara. Radar je prvi put javno prikazao 26. februara 1935. godine. Njegov uređaj je omogućio otkrivanje i određivanje položaja pomoću radio-talasa.

 

  • 2. maj 1892. Rođen je Manfred fon Rihthofen, poznat kao Crveni Baron, najslavniji nemački pilot u Prvom svetskom ratu. Tokom rata oborio je više od 80 neprijateljskih aviona. Poginuo je u vazdušnoj bici 21. aprila 1918. godine.

 

  • 1. februar 1893. Tomas Edison je u Nju Džerziju otvorio prvi filmski studio na svetu.

 

  • 14. avgust 1893. U Francuskoj su, prvi put u svetu, uvedene registarske tablice za motorna vozila.

 

  • 5. april 1896. Na Olimpijskom stadionu u Atini otvorene su prve savremene olimpijske igre, čiji je idejni tvorac i organizator bio Francuz Pjer de Kuberten, predsednik Međunarodnog olimpijskog komiteta od 1896. do 1925. godine. Igre su trajale deset dana, učestvovalo je 484 takmičara, samo muškarci (žene su počele da se takmiče od 1900. godine, na olimpijskim igrama održanim u Parizu). Od 1924. godine uvedene su i zimske olimpijske igre.

 

  • 12. decembar 1896. Guljelmo Markoni je u Londonu prvi put javno prikazao bežičnu radio-telegrafiju.

 

  • 23. februar 1898. Francuski pisac Emil Zola uhapšen je zbog objavljivanja otvorenog pisma predsedniku Francuske, pod naslovom “Optužujem”, u kojem je vladu Francuske optužio za antisemitizam i montirani proces protiv kapetana Alfreda Drajfusa, oficira optuženog za izdaju.

 

  • 9. jun 1898. Potpisan je sporazum kojim je Kina ustupila V. Britaniji Hongkong na 99 godina. Hongkong je, posle 156 godina pod britanskom upravom, vraćen Kini 1. jula 1997. godine.

 

  • 7. jul 1898. SAD su anektirale Havajska ostrva, koja su 30. aprila 1900. postala njihov sastavni deo. U početku su Havaji imali status kolonije, da bi 21. avgusta 1959. postali pedeseta savezna država SAD.

 

  • 25. jul 1898. Vojska SAD je u špansko-američkom ratu okupirala Portoriko, do tada špansku koloniju. Portoriko je Pariskim mirovnim ugovorom iste godine ustupljen SAD. Istog dana 1953. godine dobio je status pridružene države SAD.

 

  • 26. decembar 1898. Pjer i Marija Kiri otkrili su radioaktivni hemijski element koji su nazvali radijum.

 

  • 21. jul 1899. Rođen je američki novinar i pisac Ernest Miler Hemingvej, dobitnik Nobelove nagrade za književnost 1954. godine. U Prvom svetskom ratu učestvovao je na italijanskom frontu, što je opisao u romanu “Zbogom oružje”, a u romanu “Za kim zvona zvone” opisao je iskustvo iz Španskog građanskog rata. Posle putovanja po Africi nastala su dela “Snegovi Kilimandžara” i “Zeleni bregovi Afrike”. Jedno od njegovih najpoznatijih dela je roman “Starac i more”, za koji je dobio Pulicerovu nagradu 1953. godine. Izvršio je samoubistvo lovačkom puškom 2. jula 1961. godine.

 

  • 27. februar 1900. Osnovana je britanska Laburistička partija, sa Remzijem Mekdonaldom kao sekretarom.

 

  • 2. jul 1900. Grof Ferdinand fon Cepelin, nemački konstruktor i general, izvršio je prvi let vazdušnim brodom (nazvan po njemu cepelin) nad Bodenskim jezerom, na jugu Nemačke.

 

  • 17. septembar 1900. Britanska kraljica Viktorija I potpisala je dokument kojim je Australija ušla u Komonvelt.

 

  • 28. februar 1901. Rođen je američki hemičar Lajnus Karl Poling, dobitnik Nobelove nagrade za hemiju 1954. godine i Nobelove nagrade za mir 1962. godine. Pored njega, još troje ljudi je dobilo po dve Nobelove nagrade (Marija Sklodovska-Kiri – za fiziku i hemiju, Džon Bardin – dva puta za fiziku, i Frederik Senger – dva puta za hemiju), ali je Poling jedini samostalno dobio obe nagrade.

 

  • 6. septembar 1901. Na predsednika SAD Vilijama Mekinlija, u Bufalu, Njujork, pucao je anarhista Leon Čolgoš. Ranjeni predsednik, izabran na taj položaj 1896. godine, umro je posle osam dana, a 14. septembra 1901. šef države postao je Teodor Ruzvelt.

 

  • 10. decembar 1901. Prvi put je dodeljena Nobelova nagrada. Dodeljuje se iz oblasti fizike, hemije, medicine, književnosti, za mir i za ekonomiju (Švedska centralna banka je 1968. uspostavila nagradu za ekonomiju, koja se od 1969. dodeljuje zajedno sa ostalim nagradama). Prvi nobelovac bio je Vilhelm Rendgen (fizika). Pet nagrada dodeljuje Kraljevska švedska akademija u Stokholmu, a nagradu za mir dodeljuje Nobelov komitet u Oslu (razlog što Norveška dodeljuje jednu nagradu je što su u vreme Nobelove smrti Norveška i Švedska bile u uniji poznatoj kao Švedsko-Norveška unija).

 

  • 28. jun 1902. SAD su od Francuske za 40 miliona dolara kupile koncesiju za gradnju Panamskog kanala.

 

  • 3. novembar 1903. Kolumbijska provincija Panama se, posle pobune koju su iscenirale SAD, odvojila od Kolumbije i proglasila nezavisnost. Kada je odlučeno da se konačno završi Panamski kanal, Amerika je režirala pobunu kako bi jeftinije došla do njegove zone.

 

  • 17. decembar 1903. Braća Vilbur i Orvil Rajt izvela su prvi uspešan let avionom u istoriji vazduhoplovstva. Prvi od četiri leta izveo je Orvil, a za 12 sekundi preleteo je 36,6 m.

 

  • 18. decembar 1903. Američko-panamskim ugovorom zona Panamskog kanala je, uz godišnju rentu, stavljena pod kontrolu SAD. Posle gotovo 76 godina, zona Panamskog kanala je 1. oktobra 1979. formalno predata na upravu Panami.

 

  • 2. jun 1904. Rođen je američki sportista i filmski glumac Džoni Vajsmiler, prvi čovek koji je preplivao 100 m za manje od jednog minuta (58,6 s; 9. jul 1922). Osvojio je pet olimpijskih zlata (plivanje – 1924. tri medalje i 1928. dve medalje) i jednu bronzu (vaterpolo, 1924). Tumač je naslovne uloge u dvanaest filmova o Tarzanu, od 1932. do 1948. godine, rađenim prema romanima Edgara Rajsa Barouza.

 

  • 15. septembar 1904. Rođen je italijanski kralj Umberto II, poslednji monarh Italije, koji je na prestolu proveo samo mesec dana. Posle abdikacije oca Vitoria Emanuela III (kralj od 1900. do 9. maja 1946) postao je kralj, ali je i sam abdicirao u junu 1946, pošto su se Italijani na referendumu, održanom 2. juna 1946, izjasnili za republiku i time oborili monarhiju Savojske dinastije, koja je tada otišla u emigraciju.

 

  • 2. april 1905. Zvanično je otvoren železnički tunel Simplon ispod Alpa koji je povezao Švajcarsku i Italiju.

 

  • 26. oktobar 1905. Sporazumom u Karlštadu Norveška se odvojila od Švedske i postala nezavisna kraljevina sa kraljem Hakonom VII.

 

  • 28. novembar 1905. Irski nacionalista Artur Grifit osnovao je u Dablinu partiju Šin Fejn, čiji je glavni zadatak bila borba za osamostaljenje Irske od Velike Britanije.

 

  • 3. oktobar 1906. Na radio-konferenciji u Berlinu, “SOS” je ustanovljen kao međunarodni znak za traženje pomoći. Prvi put je upotrebljen 10. juna 1909, kada je linijski brod Slavonija kompanije Kjunard doživeo brodolom na Azorskim ostrvima.

 

  • 1. decembar 1906. U Parizu je otvoren bioskop “Omnija pate”, prva dvorana na svetu namenski izgrađena za prikazivanje filmova.

 

  • 30. jun 1908. U Tunguski, SSSR, dogodila se strahovita eksplozija u vazduhu koja je sravnila sa zemljom oko 2000 km2 borove šume kod Tunguske reke u centralnom Sibiru. Nepotvrđeni dokazi nagoveštavaju da se meteoroid prečnika od 45 do 90 m (ili, manje verovatno, kometa) raspao u atmosferi visoko iznad zemlje, stvorivši vatrenu loptu i udarni talas, ali ne i krater.

 

  • 6. april 1909. Američki istraživač admiral Robert Piri postao je prvi čovek koji je stigao na Severni pol, prešavši sa svojom ekspedicijom na sankama 1600 km.

 

  • 5. mart 1910. Rođen je Momofuku Ando, japanski “kralj rezanaca”, izumitelj instant rezanaca, koji su bili hrana astronautima u svemiru. Osnovao je 1948. godine fabriku Nissin foods, koja je 1958. godine prva proizvela rezance u vrećici.

 

  • 18. novembar 1910. U Meksiku je izbila Seljačka revolucija, čije su vođe bili Fransisko Pančo Vilja (20. juna 1923. ubili su ga politički protivnici na njegovoj farmi u mestu Idalgo del Paral u meksičkoj državi Čivava; proglašen je za meksičkog nacionalnog junaka 1966. godine) i Emilijano Zapata (10. aprila 1919. iz zasede su ga ubile vladine snage). Tokom revolucije koja je trajala do 1917. godine poginulo je više od milion ljudi.

 

  • 3. decembar 1910. U Parizu je prvi put prikazana neonska lampa, koju je pronašao francuski fizičar Žorž Klod.

 

  • 14. decembar 1911. Norveški istraživač Rual Amundsen postao je prvi čovek koji je stigao na Južni pol, pretekavši engleskog polarnog istraživača Roberta Skota, koji je na Južni pol stigao 18. januara 1912. godine.

 

  • 17. maj 1911. Rođena je američka filmska glumica irskog porekla Morin O’Saliven, poznata po ulogama Tarzanove partnerke Džejn (snimila je šest filmova o Tarzanu, sa Džonijem Vajsmilerom).

 

  • 15. april 1912. Na prvom putovanju iz V. Britanije u SAD potonuo je Titanik, najveći i najluksuzniji prekookeanski brod svog doba. Napravljen je u Belfastu za kompaniju White star line i koštao je 1,5 miliona funti. Isplovio je iz Sautemptona prema Njujorku, u sredu 10. aprila 1912. godine. U nedelju, 14. aprila u 23.40 sati, Titanik je udario u ledeni breg jugoistočno od Kejp Rejsa u Njufaundlendu, a potonuo je 2 sata i 40 minuta kasnije, u 02.20 sati. Ujutru je brod Karpatija spasao 705 preživelih od 2227 putnika i članova posade. Ne postoji tačan podatak o broju ljudi na Titaniku, a prema nekim navodima na brodu je bilo 2224 putnika i članova posade, a spasena je 701 osoba.

 

  • 8. oktobar 1912. Crna Gora je objavila rat Turskoj i istog dana napala turske položaje kod Skadra. Devet dana kasnije, 17. oktobra, Srbija i Bugarska su objavile rat Turskoj, a 18. oktobra pridružila im se i Grčka, čime je počeo Prvi balkanski rat. U Londonu je 30. maja 1913. potpisan mirovni ugovor kojim je rat završen.

 

  • 14. oktobar 1912. U Milvokiju je nepoznato lice pucalo u bivšeg predsednika SAD Teodora Ruzvelta. Debeli kaput i svežanj rukopisa u unutrašnjem džepu sprečili su da metak dođe do tela.

 

  • 31. oktobar 1912. Rođena je američka pevačica i glumica Dejl Evans, koja je sa suprugom Rojem Rodžersom igrala u 27 vestern filmova i napisala njihovu pesmu Tragovi sreće.

 

  • 30. jun 1913. Iznenadnim noćnim napadom bugarske Četvrte i Pete armije na srpske položaje počela je Bregalnička bitka, čime je izazvan Drugi balkanski rat. Rat je završen 31. jula iste godine, a vođen je zbog Makedonije.

 

  • 10. oktobar 1913. Završena je izgradnja Panamskog kanala, dugog 81,6 km, kojim su u najužem delu Srednje Amerike spojeni Atlantski i Tihi okean, ali su brodovi počeli da ga upotrebljavaju tek 15. avgusta 1914. godine, kada je prolaskom broda Ankon taj kanal otvoren. Panamski kanal je zvanično otvoren tek 12. jula 1920. godine.

 

  • 28. jul 1914. Austrougarska je objavila rat Srbiji otpočevši tako Prvi svetski rat. Gavrilo Princip, pripadnik organizacije Mlada Bosna, ubio je u Sarajevu 28. juna iste godine austrougarskog nadvojvodu prestolonaslednika Franca Ferdinanda i njegovu ženu Sofiju, što je bio povod za izbijanje rata. Kapitulacijom Nemačke, 11. novembra 1918, završen je Prvi svetski rat, u kojem je učestvovalo 36 država, a život je izgubilo oko 10 miliona ljudi.

 

  • 5. avgust 1914. Prvi električni saobraćajni signali za regulisanje različitih saobraćajnih pravaca postavljeni su u Aveniji Euklid i Istočnoj 105. ulici u Klivlendu, Ohajo, SAD.

 

  • 13. avgust 1914. Francuska je u Prvom svetskom ratu objavila rat Austrougarskoj.

 

  • 6. oktobar 1914. Rođen je norveški istraživač i antropolog Tor Hejerdal, koji je 1947. godine za 101 dan preplovio Tihi okean od Kaljaoa u Peruu do Rarorije u Polineziji na drvenom splavu Kon-Tiki, izgrađenom prema nacrtima iz doba Inka.

 

  • 26. februar 1915. Nemci su u Prvom svetskom ratu u borbi protiv Francuza kod Malankura prvi put u istoriji ratovanja upotrebili bacače plamena.

 

  • 22. april 1915. Nemačka vojska je u Prvom svetskom ratu na Zapadnom frontu kod Ipra prvi put upotrebila bojni otrov, koji je po tom gradu dobio naziv iperit.

 

  • 25. april 1915. Počela je bitka na Galipolju, jedna od najvećih bitaka u Prvom svetskom ratu, u kojoj je Turska pobedila savezničke trupe pod britanskom komandom. To je bila jedina pobeda turske vojske u tom ratu.

 

  • 12. decembar 1915. “Mona Liza”, slika Leonarda da Vinčija, pronađena je u Firenci dve godine nakon što je ukradena iz pariskog muzeja Luvr.

 

  • 12. decembar 1915. Poleteo je prvi avion napravljen u potpunosti od metala, koji je konstruisao Nemac Hugo Junkers.

 

  • 15. avgust 1916. U bici na Somi u Prvom svetskom ratu Britanci su prvi put upotrebili tenkove (poznat kao Veliki Bili), napravljene prema nacrtu Ernesta Svintona.

 

  • 5. februar 1917. Usvajanjem novog ustava Meksiko je postao federalna republika sa 28 saveznih država.

 

  • 7. novembar 1917. Pod vođstvom Vladimira Lenjina, lidera boljševika, u Petrogradu je počela Oktobarska revolucija i srušena privremena ruska vlada Aleksandra Kerenskog.

 

  • 15. maj 1918. Prva avionska pošta na svetu krenula je između Njujorka, Filadelfije i Vašingtona.

 

  • 1. oktobar 1918. Predvođeni engleskim pukovnikom Tomasom Edvardom Lorensom, poznatim kao Lorens od Arabije, Arapi su uz pomoć Britanaca u Prvom svetskom ratu preoteli Damask od Turaka.

 

  • 30. oktobar 1918. Kapitulacijom Turske, koja je u Prvi svetski rat ušla 1914. godine na strani Centralnih sila, prestalo je da postoji Osmansko carstvo.

 

  • 30. oktobar 1918. Slovačka je proglasila odvajanje od Mađarske i ujedinjenjem sa Češkom formirala Čehoslovačku, prvu državu stvorenu posle raspada Austrougarske u Prvom svetskom ratu. Češka i Slovačka su ponovo postale samostalne države 1. januara 1993, čime je prestala da postoji Čehoslovačka.

 

  • 3. novembar 1918. Predstavnici austrougarske vojske potpisali su kapitulaciju u Prvom svetskom ratu, što je bio poslednji državni akt 700-godišnje Habzburške monarhije. Dana 10. septembra 1919. formalno je prestala da postoji Austrougarska monarhija.

 

  • 11. novembar 1918. Potpisivanjem kapitulacije Nemačke u železničkom vagonu u francuskom mestu Kompjenj okončan je Prvi svetski rat. Versajskim mirovnim ugovorom, potpisanim 28. juna 1919. između Nemačke i Saveznika, Prvi svetski rat je i formalno završen.

 

  • 1. decembar 1918. U Beogradu je proglašena Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, sa princem Aleksandrom I Karađorđevićem kao regentom i Beogradom kao prestonicom.

 

  • 19. januar 1919. Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca zamenila je, u Srbiji i Crnoj Gori, julijanski kalendar gregorijanskim, koji je u drugim delovima države već bio u upotrebi. Srpska pravoslavna crkva zadržala je julijanski kalendar.

 

  • 3. februar 1919. U Parizu je održana prva sednica Društva naroda, devet dana posle osnivanja prve svetske organizacije.

 

  • 22. mart 1919. Prva međunarodna avionska linija uspostavljena je između Pariza i Brisela.

 

  • 18. maj 1919. Rođena je engleska balerina Margo Fontejn, jedna od najvećih balerina u XX veku.

 

  • 6. jul 1919. Britanski dirižabl “R-34” spustio se na Ruzveltovu poljanu u Njujorku, postavši prvi vazduhoplov koji je preleteo Atlantski okean.

 

  • 10. septembar 1919. Austrija i Saveznici su potpisali mir iz Sen Žermena, kojim je Austrija priznala nezavisnost Poljske, Mađarske, Čehoslovačke i Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.

 

  • 7. oktobar 1919. Osnovana je holandska avio-kompanija “KLM”, najstariji postojeći avio-prevoznik na svetu.

 

  • 16. januar 1920. U Sjedinjenim Američkim Državama je stupio na snagu Zakon o prohibiciji, kojim je zabranjena proizvodnja i prodaja pića sa više od 0,5% alkohola. Američki kongres je 5. decembra 1933. ratifikovao 21. amandman Ustava SAD kojim je ukinuta prohibicija.

 

  • 15. jun 1920. Italijanski inženjer Guljelmo Markoni, jedan od osnivača bežične telegrafije, emitovao je u Engleskoj prvi radio-prenos uživo. Jedno vreme je smatran pronalazačem radija, ali mu je kasnije oduzet patent jer je Nikola Tesla već bio patentirao pronalazak istog.

 

  • 14. avgust 1920. U Beogradu je potpisan ugovor o stvaranju Male antante, vojno-odbrambenog saveza Čehoslovačke i Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca protiv restauracije Habzburgovaca i revizionističkih težnji Mađarske posle Prvog svetskog rata. Savezu je pet dana kasnije pristupila i Rumunija.

 

  • 31. avgust 1920. Prve radio-vesti emitovane su na stanici “8MK” u Detroitu, Mičigen, SAD.

 

  • 1. jul 1921. Prvi put je primenjena vakcina za zaštitu dece od tuberkuloze – BCG (bacille calmette guerin).

 

  • 28. avgust 1922. Radio-stanica “WEAF” u Njujorku emitovala je prvi put na svetu reklamni oglas, koji je trajao deset minuta.

 

  • 13. septembar 1922. U Al Aziziji, Libija, izmerena je najviša temperatura vazduha u hladu – 57,8 °C.

 

  • 4. novembar 1922. U Dolini kraljeva kod Luksora, Egipat, engleski arheolog Hauard Karter otkrio je grob faraona Tutankamona. Sarkofag je pronašao 3. januara 1924. godine.

 

  • 30. decembar 1922. Zvanično je osnovan Savez Sovjetskih Socijalističkih Republika, stvaranjem konfederacije Rusije, Belorusije, Ukrajine i Transkavkaske Federacije.

 

  • 13. oktobar 1923. Turski parlament je proglasio Angoru glavnim gradom Turske (do tada je Istanbul bio prestonica). Angori je 28. marta 1930. promenjen naziv u Ankara.

 

  • 29. oktobar 1923. Turska je proglašena republikom, a general Mustafa Kemal Ataturk je postao prvi predsednik Republike Turske. Zvanje “Ataturk” (što znači “Otac Turaka”) dobio je od turske skupštine 1930. godine.

 

  • 15. novembar 1923. Inflacija u Nemačkoj je dostigla vrhunac – osam milijardi maraka za jedan američki dolar.

 

  • 25. januar 1924. U francuskom gradu Šamoni počele su Prve zimske olimpijske igre.

 

  • 1. april 1924. Nemački sud je osudio Adolfa Hitlera na pet godina zatvora zbog pokušaja puča u novembru 1923. godine, ali je već u decembru amnestiran. Hitler je u zatvoru napisao knjigu Main kampf (“Moja borba”, objavljena 8. decembra 1925), u kojoj je izložio koncepciju novog poretka i rasne supremacije Nemaca.

 

  • 1. januar 1925. Naziv glavnog grada Norveške promenjen je u Oslo. Do tada, grad se zvao Kristijanija.

 

  • 9. maj 1927. Kanbera je postala glavni grad Australije.

 

  • 21. maj 1927. Američki pilot Čarls Lindberg sleteo je u Pariz preletevši za 33 sata i 29 minuta 5850 km od Long Ajlenda u Njujorku, čime je postao prvi čovek koji je avionom preleteo Atlantski okean.

 

  • 6. oktobar 1927. U filmu The jazz singer (“Pevač džeza”, 89 minuta; Warner Brothers), sa pevačem Alom Džolsonom u glavnoj ulozi, koji je premijerno prikazan u Njujorku, prvi put se čuo glas glumca, što je označilo početak ere zvučnog filma. Nakon pesme Dirty hands, dirty face, koju izvodi od petnaestog minuta filma, Džolson je u 17:25 minutu filma izgovorio prve reči: Wait a minute, wait a minute, you ain’t heard nothin’ yet (“Čekaj, čekaj, još ništa nisi čuo”). Neki raniji filmovi imali su sinhronizovane instrumentale i zvučne efekte – snimani su kao nemi filmovi (na primer Don Juan, 6. avgust 1926, Warner Brothers), ali nisu imali scene sa govorom, dok je “Pevač džeza” sadržao instrumentale i zvučne efekte, kao i brojne scene sa pevanjem i govorom.

 

  • 9. jun 1928. Medicinski glasnik Britanske kraljevske akademije je objavio da je mikrobiolog Aleksandar Fleming pronašao prvi antibiotik – penicilin, izolovan iz gljive penicilium notatum, koji može uspešno da uništava bakterije. Njegovo otkriće primenjeno je tek deset godina kasnije, kada su ga Hauard Flori i Ernst Čejn primenili kao prvi antibiotik. Fleming, Flori i Čejn su 1945. podelili Nobelovu nagradu za medicinu.

 

  • 14. jun 1928. Rođen je argentinski revolucionar Ernesto Če Gevara, simbol revolucije u Južnoj Americi. Ubijen je u Boliviji 9. oktobra 1967. godine.

 

  • 6. jul 1928. U Njujorku je održana premijera filma Lights of New York (“Svetla Njujorka”, 57 minuta; Warner Brothers; glavne uloge: Kalen Lendis, Helen Kostelo). To je prvi zvučni film u istoriji kinematografije koji je ceo bio sa dijalogom.

 

  • 1. novembar 1928. U Turskoj je arapsko pismo zamenjeno latinicom, što je bio deo prozapadnih reformi osnivača moderne Turske Kemala Ataturka.

 

  • 18. novembar 1928. Crtani film Steamboat Willie (“Parobrod Vili”, 7,4 minuta, crno-beli; Volt Dizni), prvi animirani film u kojem se pojavio Miki Maus, prikazan je u njujorškom bioskopu Koloni teatar. To je ujedno bio i prvi potpuno sinhronizovan zvučni crtani film (dijalog, muzika i zvučni efekti). “Parobrod Vili” je treći crtani film koji je snimljen, ali je prvi objavljen i predstavlja Mikijev debi. Pre njega su snimljeni Plane crazy (snimljen je kao nemi crtani film i probno prikazan 15. maja 1928, ali se nije svideo publici, pa Dizni nije mogao da nađe distributera; pušten je u distribuciju 17. marta 1929, kao zvučni crtani film) i The gallopin’ gaucho (prikazan 14. marta 1929). Miki Maus je, povodom svoje 50-godišnjice, 18. novembra 1978. postao prvi lik iz crtanog filma koji je dobio zvezdu na holivudskom Bulevaru slavnih.

 

  • 11. februar 1929. Sporazumom u Luteranu između Musolinijeve Italije i Svete stolice stvorena je nezavisna papska država Vatikan, čime je rešeno takozvano Rimsko pitanje – spor italijanske države i Svete stolice nastao 1870. godine posle priključenja Italiji Papske države i grada Rima. Vatikan se nalazi u središtu Rima, ograđen je zidinama i zauzima 44 ha.

 

  • 16. maj 1929. U Holivudu su dodeljene prve nagrade Američke filmske akademije (od 1931. godine, ta nagrada je poznata kao Oskar) filmu “Krila”, glumici Dženet Gejnor i glumcu Emilu Janingsu.

 

  • 29. maj 1929. Prvi zvučni film u boji On with the show (Warner Brothers) prikazan je u Njujorku.

 

  • 12. jun 1929. Rođena je Ana Frank. Njen dnevnik o stradanju Jevreja u okupiranom Amsterdamu koji je pisala u tajnom skrovištu postao je simbol stradanja Jevreja u Drugom svetskom ratu. Gestapo je, 4. avgusta 1944, u skrovištu u Amsterdamu uhapsio porodicu Frank i još četvoro Jevreja i deportovao ih u koncentracioni logor. Umrla je od tifusa, 12. marta 1945, u nemačkom nacističkom logoru Bergen-Belsen.

 

  • 3. oktobar 1929. Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca promenila je naziv u Kraljevina Jugoslavija, a državna teritorija podeljena je na devet banovina.

 

  • 29. oktobar 1929. Krah Njujorške berze, poznat kao crni utorak, označio je početak velike krize koja je uzdrmala temelje američke privrede, i koja se zatim proširila na ceo svet.

 

  • 28. mart 1930. Turski glavni grad Angora preimenovan je u Ankara. Do Kemala Ataturka, Turska prestonica bio je Istanbul.

 

  • 3. mart 1931. Pesma Fransisa Skota Kija “Zastava posuta zvezdama” proglašena je himnom Sjedinjenih Američkih Država.

 

  • 17. septembar 1931. Kompanija “RCA Victor” predstavila je prvu long-plej gramofonsku ploču na 33 obrtaja.

 

  • 21. maj 1932. Amelia Erhart je, kao prva žena, preletela Atlantski okean. Nestala je iznad Tihog okeana 1937. godine, kada je po drugi put pokušala da obleti svet.

 

  • 22. jul 1933. Američki pilot Vili Post prvi je sam obleteo Zemlju. Let je trajao 7 dana, 18 časova i 49 minuta.

 

  • 23. maj 1934. U Luizijani su u okršaju sa policijom ubijeni Boni Parker i Klajd Barou, ozloglašeni razbojnički par.

 

  • 30. jun 1934. Uz podršku vojnih krugova, vođa nacista Adolf Hitler je, pod optužbom da su pripremali zaveru, naredio likvidaciju nekoliko stotina svojih bliskih saradnika (taj događaj je poznat kao Noć dugih noževa).

 

  • 2. avgust 1934. Umro je nemački predsednik Paul fon Hindenburg, a Adolf Hitler je sebe proglasio firerom (vođom) i preuzeo apsolutnu vlast.

 

  • 8. januar 1935. U Tupelu, Misisipi, rođen je američki muzičar Elvis Aron Prisli, “kralj roka”, izuzetno popularan pedesetih i šezdesetih godina XX veka. Prodao je više od 150 miliona ploča i igrao u dvadesetak filmova. Umro je 16. avgusta 1977. u Memfisu, Tenesi, od prekomerne upotrebe alkohola i droge.

 

  • 26. februar 1936. Adolf Hitler je u Saksoniji otvorio prvu fabriku za proizvodnju “narodnog vozila” – Folksvagen.

 

  • 12. jun 1936. Na Malom Kalemegdanu u Beogradu otvoren je zoološki vrt, u kojem je do 1941. godine sakupljeno oko 1200 životinja.

 

  • 10. decembar 1936. Britanski kralj Edvard VIII abdicirao je na zahtev premijera Stenlija Boldvina, jer nije želeo da se odrekne ženidbe sa Amerikankom Volis Simpson.

 

  • 16. februar 1937. Patentiran je najlon. Taj izum plod je rada hemičara Volasa Hjuma Karotersa i njegovog istraživačkog tima iz kompanije “Dupont” u SAD.

 

  • 26. april 1937. Nemački avioni, koje je Francisku Franku poslao Adolf Hitler, razorili su tokom Španskog građanskog rata gradić Gerniku u Baskiji.

 

  • 6. maj 1937. Nemački putnički cepelin Hindenburg, koji je poleteo tri dana ranije iz Frankfurta na Majni, zapalio se i eksplodirao prilikom sletanja u Nju Džerziju, SAD. Od 97 ljudi u letelici (36 putnika, 61 član posade), poginulo je njih 35, kao i jedan član posade na zemlji.

 

  • 27. maj 1937. U San Francisku, SAD, pušten je u saobraćaj Golden gejt, jedan od najvećih mostova na svetu.

 

  • 21. decembar 1937. U Holivudu je održana premijera filma Volta Diznija “Snežana i sedam patuljaka”, prvog celovečernjeg crtanog filma u istoriji kinematografije.

 

  • 31. maj 1938. Prvi put je prikazan film na televiziji. Bio je to film “Povratak Skarlet Pimpernel”, koji je prikazala američka televizijska kuća “NBC”.

 

  • 29. septembar 1938. U Minhenu su V. Britanija, Francuska, Italija i Nemačka potpisale sporazum kojim je Nemačkoj dozvoljeno da pripoji Sudetsku oblast (češka teritorija sa nemačkom nacionalnom većinom). Vlada Čehoslovačke prethodno je pristala (21. septembra iste godine) na britansko-francuski plan o prepuštanju Sudetske oblasti Nemačkoj. Minhenski sporazum smatra se presudnim aktom kojim je Hitleru otvoren put za otpočinjanje Drugog svetskog rata. Nemačka je 21. novembra iste godine okupirala Sudetsku oblast i priključila je Nemačkom Rajhu.

 

  • 5. oktobar 1938. Predsednik Čehoslovačke Edvard Beneš podneo je ostavku i otišao u izbeglištvo, nakon što je pod pritiskom Velike Britanije i Francuske prihvatio Minhenski sporazum, kojim je Sudetska oblast ustupljena Hitlerovoj Nemačkoj.

 

  • 30. oktobar 1938. Milione Amerikanaca uhvatila je panika dok su na radiju “CBS” slušali radio-dramu koju je prema noveli Herberta Džordža Velsa “Rat svetova” snimio Orson Vels, misleći da se radi o stvarnom napadu Marsovaca na Zemlju.

 

  • 9. novembar 1938. Nacisti su otpočeli pogrom Jevreja u “Kristalnoj noći”. Ubijen je neutvrđen broj ljudi i spaljeno stotine sinagoga i više od 7000 jevrejskih prodavnica i kuća. U znak sećanja na taj dan, 9. novembar se obeležava kao Međunarodni dan borbe protiv fašizma i antisemitizma.

 

  • 31. decembar 1938. U Indijanapolisu, SAD, prvi put je zvanično uveden test na alkohol za vozače.

 

  • 28. mart 1939. Predajom Madrida snagama generala Franciska Franka, potom dugogodišnjeg diktatora Španije, španska republika je doživela slom.

 

  • 1. septembar 1939. Nemačka je bez objave rata napala Poljsku i time započela Drugi svetski rat, koji je trajao šest godina. Nemačka se bezuslovno predala 8. maja 1945, a narednog dana nemački feldmaršal Vilhelm Kajtel potpisao je u Berlinu završni dokument o okončanju Drugog svetskog rata, što je okončalo rat u Evropi. Rat je završen 2. septembra 1945, kada je Japan, u Tokijskom zalivu na palubi američkog ratnog broda Misuri, potpisao bezuslovnu kapitulaciju. U ratu je učestvovalo 61 država i oko 110 miliona vojnika. Poginulo je oko 55 miliona, a ranjeno više od 35 miliona ljudi.

 

  • 3. septembar 1939. Dva dana posle Nemačkog napada na Poljsku, V. Britanija i Francuska su objavile rat Nemačkoj.

 

  • 5. septembar 1939. SAD su proglasile neutralnost u Drugom svetskom ratu.

 

  • 10. septembar 1939. Kanada je objavila rat Nemačkoj, čime je sukob u Evropi prerastao u svetski rat.

 

  • 14. septembar 1939. Helikopter “VS-300” ruskog konstruktora Igora Sikorskog, koji je emigrirao u SAD, izveo je prvi uspešan helikopterski let u istoriji vazduhoplovstva.

 

  • 17. septembar 1939. Sovjetska Crvena armija ušla je u Poljsku sa istoka, zaposela krajeve zapadne Belorusije i Ukrajine i zarobila 217 000 Poljaka.

 

  • 10. maj 1940. Vinston Čerčil je postao britanski premijer pošto je Nevil Čembrlen, potpisnik Minhenskog sporazuma, podneo ostavku. Bio je premijer od 1940. do 1945. i od 1951. do 1955. godine. Za knjigu “Memoari iz Drugog svetskog rata” dobio je 1953. godine Nobelovu nagradu za književnost.

 

  • 13. maj 1940. Vinston Čerčil je izjavio u Parlamentu da u ratu sa Nemačkom naciji ne može obećati “ništa sem krvi, muke, suza i znoja”.

 

  • 18. decembar 1940. Vođa nacističke Nemačke Adolf Hitler naredio je Generalštabu nemačke armije da pripremi invaziju na Rusiju, prema tajnom planu pod šifrom “Operacija Barbarosa”.

 

  • 22. avgust 1941. Iz zatvora u Sremskoj Mitrovici, u Drugom svetskom ratu, pobeglo je 32 zatvorenika, većinom komunisti. Prilikom bekstva kroz podzemni kanal pomogao im je učenik srednje tehničke škole u Novom Sadu, partizan sa Fruške gore Boško Palkovljević Pinki, kasnije proglašen za narodnog heroja, koji ih je odveo u partizanski odred.

 

  • 21. oktobar 1941. Nemci su u Kragujevcu u Drugom svetskom ratu streljali nekoliko hiljada civila, među kojima i učenike kragujevačke gimnazije.

 

  • 7. decembar 1941. Japan je bez objave rata napao američku pomorsku bazu u Perl Harboru na Havajima. Sledećeg dana, SAD (i V. Britanija) su objavile rat Japanu, čime je Amerika ušla u Drugi svetski rat.

 

  • 11. decembar 1941. Nemačka i Italija su u Drugom svetskom ratu objavile rat Americi, a Kongres SAD je istog dana objavio rat tim zemljama.

 

  • 26. novembar 1942. U Bihaću je, tokom Drugog svetskog rata, osnovano Antifašističko veće narodnog oslobođenja Jugoslavije – AVNOJ.

 

  • 2. decembar 1942. U Čikagu je tim američkih nuklearnih fizičara okupljen oko projekta izrade atomske bombe, predvođen Enrikom Fermijem, prvi put demonstrirao nuklearnu lančanu fisiju.

 

  • 7. april 1943. U laboratoriji u Bazelu, Švajcarska, prvi put je proizvedena droga LSD.

 

  • 13. jun 1943. U bici na Sutjesci u Drugom svetskom ratu poginuo je komandant Treće divizije i član Vrhovnog štaba NOVJ Sava Kovačević. Posthumno je proglašen za narodnog heroja.

 

  • 8. septembar 1943. Objavljena je bezuslovna kapitulacija Italije u Drugom svetskom ratu.

 

  • 12. septembar 1943. Nemački komandosi su, na osnovu naredbe Adolfa Hitlera, oteli bivšeg italijanskog diktatora Benita Musolinija, kog su nove italijanske vlasti stavile u zatvor.

 

  • 13. oktobar 1943. Italija je promenila stranu u Drugom svetskom ratu. Pod pritiskom Saveznika, kralj Vitorio Emanuele III i njegov predsednik vlade maršal Pjetro Badoljo (imenovan je na taj položaj nakon što je 25. jula 1943. Benito Musolini bio prinuđen da podnese ostavku, nakon čega je i uhapšen) objavili su rat nacističkoj Nemačkoj.

 

  • 6. jun 1944. Savezničke snage su se u Drugom svetskom ratu iskrcale u Normandiji (poluostrvo na severozapadu Francuske) u najvećem desantu u istoriji, nazvanom D-day. U desantu je učestvovalo 39 savezničkih divizija, blizu 12000 aviona, 4500 tenkova, 5000 brodova i oko 4000 drugih pomorskih transportnih sredstava.

 

  • 17. septembar 1944. Spuštanjem britanskih padobranaca kod grada Arnhem u Holandiji počela je operacija “Market garden”, najveći vazdušni desant u Drugom svetskom ratu, sa ciljem da se uspostavi mostobran na reci Rajni, zaobiđe nemačka linija odbrane i omogući Saveznicima prodor severno od Rura, ali su se Nemci dokopali planova, razbili Britance kod Arnhema i potom pripremili protivofanzivu u Ardenima. Saveznici su prešli Rajnu tek posle pet meseci.

 

  • 20. oktobar 1944. Jedinice NOVJ pod komandom generala Peka Dapčevića i Crvene armije pod komandom generala Vladimira Ždanova oslobodile su Beograd u Drugom svetskom ratu.

 

  • 26. mart 1945. Posle teških borbi (od 19. februara 1945), američke trupe su u Drugom svetskom ratu osvojile malo pacifičko ostrvo Ivo Džima, strateški važno za bombarderske napade na Japan.

 

  • 6. april 1945. Oslobođeno je Sarajevo u Drugom svetskom ratu. Prilikom borbi za oslobođenje grada, u pokušaju da sačuva električnu centralu koju su nemački saveznici hrvatske ustaše htele da unište, poginuo je Vladimir Perić Valter, čuveni partizanski obaveštajac i narodni heroj.

 

  • 25. april 1945. U San Francisku je 45 zemalja Antihitlerovske koalicije, uključujući Jugoslaviju, počelo osnivačku konferenciju Ujedinjenih nacija. Norveški diplomata Trigve Li izabran je 1. februara 1946. za prvog generalnog sekretara UN.

 

  • 27. april 1945. Uhapšen je italijanski diktator Benito Musolini. Streljan je narednog dana u mestu Donga, na obali jezera Komo.

 

  • 30. april 1945. Vođa nemačkih nacista Adolf Hitler i njegova ljubavnica Eva Braun izvršili su samoubistvo u podzemnom bunkeru u Berlinu.

 

  • 9. maj 1945. U Berlinu je 16 minuta posle ponoći potpisana bezuslovna kapitulacija nemačkih oružanih snaga. U ime Nemačke akt je potpisao feldmaršal Vilhelm Kajtel, u ime Sovjetskog Saveza maršal Georgij Žukov, a u ime zapadnih saveznika britanski vazduhoplovni general Artur Teder. Time je formalno završen Drugi svetski rat u Evropi, ali su ostaci nemačkih trupa još nekoliko dana davali otpor, najduže u Jugoslaviji, do 15. maja.

 

  • 16. jul 1945. SAD su u pustinji Alamogordo, u državi Novi Meksiko, izvršile prvu probu atomske bombe, pod šifrovanim nazivom “Triniti”.

 

  • 28. jul 1945. Američki bombarder “B-25” je u gustoj magli udario u 79. sprat “Empire State Building” u Njujorku, tada najvišu zgradu na svetu. Avionom je upravljao potpukovnik Vilijam Smit. Poginulo je 14 ljudi (11 radnika u kancelarijama i 3 člana posade), a još 26 je povređeno.

 

  • 6. avgust 1945. Na Hirošimu je bačena atomska bomba, nazvana Little boy.

 

  • 9. avgust 1945. Na Nagasaki je bačena atomska bomba, nazvana Fat man. Meta napada, zapravo, bio je grad Kokura, međutim zbog velike oblačnosti izabrana je druga meta na listi, tj. Nagasaki.

 

  • 14. avgust 1945. Japan je prihvatio zahteve Saveznika za kapitulaciju, čime je okončan Drugi svetski rat.

 

  • 9. septembar 1945. Američke trupe su se na kraju Drugog svetskog rata iskrcale u Južnoj Koreji, sovjetska vojska je od Japana preuzela Severnu Koreju, a 38. paralela je postala linija podele dveju korejskih država.

 

  • 21. oktobar 1945. Na izborima u Francuskoj prvi put su glasale žene.

 

  • 29. novembar 1945. Zvanično je proglašena Federativna Narodna Republika Jugoslavija, što je označilo kraj monarhističkog uređenja u Jugoslaviji.

 

  • 24. februar 1946. Huan Peron je izabran za predsednika Argentine, započevši prvi od tri mandata na čelu te države.

 

  • 5. mart 1946. Britanski premijer Vinston Čerčil je u Fultonu, Misuri, SAD, održao čuveni govor u kojem je prvi put upotrebljen termin “gvozdena zavesa”.

 

  • 4. novembar 1946. Osnovan je UNESKO, organizacija UN za obrazovanje, nauku i kulturu.

 

  • 21. februar 1947. Polaroid, prvi instant fotografski aparat, prikazao je u Njujorku njegov pronalazač Edvin Herbert Lend.

 

  • 14. oktobar 1947. Tokom probnog leta američkog vojnog aviona na mlazni pogon “Bel XS-1”, kapetan Čarls E. Jeger (poznat kao Čak Jeger) postao je prvi čovek koji je probio zvučni zid. Leteo je brže od zvuka – 1,06 maha, tj. dostigao je brzinu od 1126 km/h, na visini od 13716 m. Let se odvijao u vazduhoplovnoj bazi Mjurok (kasnije nazvana Edvards) u Kaliforniji.

 

  • 11. april 1948. Počela je izgradnja novog beogradskog naselja na levoj obali Save – Novog Beograda.

 

  • 9. septembar 1948. Posle povlačenja sovjetske vojske, na severu korejskog poluostrva proglašena je Narodna Demokratska Republika Koreja, sa glavnim gradom Pjongjangom.

 

  • 2. mart 1949. Američki kapetan Džejms Galaher se avionom “B-50”, posle leta od 37742 km, spustio u bazu Fort Vort u Teksasu, okončavši prvi let oko Zemlje bez spuštanja.

 

  • 23. maj 1949. Osnovana je Savezna Republika Nemačka, sa Bonom kao glavnim gradom.

 

  • 6. jun 1949. Objavljena je knjiga Džordža Orvela (pravo ime Erik Artur Bler) “1984.”, vizija sveta kojim vlada “Veliki brat”.

 

  • 21. septembar 1949. U Kini je formirana Centralna narodna vlada na čelu sa Mao Cedungom, koji je 1. oktobra iste godine u Pekingu proglasio Narodnu Republiku Kinu.

 

  • 7. oktobar 1949. Na području sovjetske okupacione zone proglašena je Nemačka Demokratska Republika, sa predsednikom Vilhelmom Pikom i premijerom Otom Grotevolom.

 

  • 25. jun 1950. Napadom severnokorejskih trupa na Južnu Koreju počeo je Korejski rat. Dana 27. jula 1953. u Panmundžomu je potpisan sporazum o primirju, čime je okončan trogodišnji rat u kojem je poginulo više od dva miliona ljudi.

 

  • 5. april 1951. Sud u Njujorku osudio je na smrt Džulijusa (inženjer elektrotehnike) i Etel (glumica, sekretarica) Rozenberg zbog špijunaže (odavanja atomskih tajni) u korist Sovjetskog Saveza. Oni su bili prvi civili u SAD osuđeni na smrt zbog špijunaže. Smrtna kazna izvršena je u zatvoru Sing-Sing, na električnoj stolici, 19. juna 1953. godine.

 

  • 18. april 1951. U Parizu su Belgija, Holandija, Luksemburg, Zapadna Nemačka, Italija i Francuska potpisali ugovor o osnivanju Evropske zajednice za ugalj i čelik (stupio na snagu 25. jula 1952), što je bila prva faza stvaranja sadašnje Evropske unije. Rimski ugovor, po kojem je 1. januara 1958. osnovano Evropsko zajedničko tržište, potpisali su 25. marta 1957. godine. Organizacija je kasnije nazvana Evropska ekonomska zajednica, a 8. februara 1992, u Mastrihtu, Holandija, potpisali su ugovor kojim je ta ekonomska zajednica postala i političko-pravna unija. Stupanjem na snagu Mastrihtskog sporazuma, 1. novembra 1993, nastala je Evropska unija.

 

  • 27. februar 1952. Održana je prva sednica UN u novom stalnom sedištu svetske organizacije u Njujorku.

 

  • 15. april 1952. Njujorška “Frenklin banka” postala je prva banka koja je izdala kreditnu karticu.

 

  • 9. septembar 1952. Na ušću Save u Dunav potonuo je brod Niš, koji je prevozio putnike iz Beograda u Zemun, pri čemu je stradalo 55 putnika.

 

  • 1. novembar 1952. SAD su na Maršalskim ostrvima izvršile probu prve hidrogenske bombe.

 

  • 11. novembar 1952. Džon Mulin i Vejn Džonson su, u Los Anđelesu, prvi put prikazali svoj izum – video-rikorder.

 

  • 18. maj 1953. Džeki Kokran je postala prva žena koja je probila zvučni zid, u avionu “Canadair f-86 sabre”.

 

  • 29. maj 1953. Novozelanđanin Edmund Hilari i Nepalac Tenzing Norgaj (planinar iz plemena Šerpa; bio je sirdar, tj. vođa nosača), kao članovi britanske ekspedicije, prvi su osvojili Mont Everest, najviši planinski vrh na svetu (8850 m, Himalaji).

 

  • 21. januar 1954. SAD su porinule Nautilus, prvu podmornicu na atomski pogon.

 

  • 27. jul 1955. Republika Austrija je ponovo postala suverena država. Austriju je 1938. godine okupirala i prisajedinila Nemačka, a posle Drugog svetskog rata ona je još deset godina bila pod okupacijom savezničkih država.

 

  • 22. septembar 1955. U Ujedinjenom Kraljevstvu počela je da radi komercijalna televizija. Prvi plaćeni oglas bila je reklama za pastu za zube.

 

  • 30. septembar 1955. U automobilskoj nesreći poginuo je, u 24. godini, američki glumac Džejms Din.

 

  • 1. novembar 1955. Počeo je rat u Vijetnamu. Padom Sajgona (današnjeg Ho Ši Mina), 30. aprila 1975, u koji su ušle snage Severnog Vijetnama, završen je Vijetnamski rat.

 

  • 4. oktobar 1957. Sovjetski Savez je lansirao u orbitu oko Zemlje prvi veštački satelit, “Sputnjik I”, težak 83 kg, koji je leteo po eliptičnoj putanji do 900 km visine.

 

  • 3. novembar 1957. Sovjetski Savez je lansirao prvi veštački satelit sa živim bićem, “Sputnjik II”, u kojem se nalazila keruša Lajka.

 

  • 31. januar 1958. Lansiran je prvi američki veštački satelit “Eksplorer I”, iz baze Kejp Kanaveral na Floridi. Ta baza se do 1963. godine zvala Kejp Kanaveral, tada je u čast predsednika SAD Džona Kenedija naziv promenjen u Kejp Kenedi, a 10 godina kasnije vraćen je stari naziv baze.

 

  • 3. avgust 1958. Američka atomska podmornica Nautilus, pod komandom Vilijama Andersona, prva je prošla ispod ledenog pokrivača Severnog pola.

 

  • 23. oktobar 1958. Ruski pisac Boris Pasternak dobio je Nobelovu nagradu za književnost za roman “Doktor Živago”, koji je postao bestseler na Zapadu, dok u Sovjetskom Savezu tada još nije ni bio objavljen.

 

  • 2. januar 1959. Lansiran je prvi kosmički brod ka Mesecu, sovjetska “Luna I” bez ljudske posade.

 

  • 14. septembar 1959. Sovjetski kosmički brod “Luna II” se spustio na Mesec i tako postao prva letelica koja je sletela na Zemljin satelit.

 

  • 21. april 1960. Glavni grad Brazila premešten je iz Rio de Žaneira u novosagrađenu Braziliju.

 

  • 21. jul 1960. U Cejlonu (sadašnja Šri Lanka), Sirimavo Bandaranaike postala je prva žena predsednik vlade na svetu, nasledivši supruga Solomona, ubijenog u atentatu.

 

  • 14. decembar 1960. Generalna skupština UN usvojila je deklaraciju o davanju nezavisnosti zemljama pod kolonijalnom upravom i taj datum se obeležava kao Dan dekolonizacije.

 

  • 12. april 1961. U orbitu oko Zemlje lansiran je sovjetski kosmički brod “Vastok 1” sa majorom Jurijem Gagarinom, prvim svetskim kosmonautom, koji je obleteo Zemlju za 108 minuta, krećući se maksimalnom brzinom od 28000 km/h, na najvećoj udaljenosti od Zemlje od 327 km.

 

  • 5. maj 1961. Iz Kejp Kanaverala je lansiran svemirski brod “Merkjuri”, prva svemirska letelica SAD sa ljudskom posadom, kojom je upravljao Alen Šepard.

 

  • 28. maj 1961. Ukinut je “Orijent ekspres”, transkontinentalni voz koji je 78 godina (od 5. oktobra 1883) saobraćao na liniji Pariz–Istanbul.

 

  • 13. avgust 1961. Vlasti Istočne Nemačke zatvorile su granicu između Istočnog i Zapadnog Berlina kod Brandenburške kapije i počele izgradnju 155 km dugog zida prema granici sa Zapadnom Nemačkom. Rušenje Berlinskog zida, koji je 28 godina bio simbol podele Evrope posle Drugog svetskog rata i ideološko-političke i vojne konfrontacije Istoka i Zapada, počelo je 9. novembra 1989. godine.

 

  • 10. decembar 1961. Ivo Andrić je dobio Nobelovu nagradu za književnost.

 

  • 20. februar 1962. Posle uspešnih podorbitalnih letova sa ljudskom posadom, SAD su u orbitu oko Zemlje lansirale svemirski brod “Merkjuri-atlas 6”, kojim je prvi američki astronaut Džon Glen tri puta obleteo Zemlju. Let je trajao 4 sata, 55 minuta i 23 sekunde.

 

  • 16. oktobar 1962. Rusija je postavila rakete na Kubi, čime je počela Kubanska raketna kriza. Dvanaest dana kasnije, 28. oktobra, sovjetski lider Nikita Hruščov je saopštio da je naredio povlačenje raketa sa Kube, a predsednik SAD Džon Ficdžerald Kenedi da će obustaviti blokadu te zemlje, čime je okončana Kubanska raketna kriza.

 

  • 21. mart 1963. Transferom poslednjih 27 zatvorenika zatvoren je Alkatraz, po maksimalnoj bezbednosti čuveni zatvor u zalivu San Franciska, u kojem je nekada bio zatvoren gangster Al Kapone.

 

  • 16. jun 1963. Ruskinja Valentina Terješkova postala je prva žena kosmonaut, poletevši u orbitu oko Zemlje kosmičkim brodom “Vastok 6”.

 

  • 8. avgust 1963. U spektakularnoj “Velikoj pljački voza” grupa kriminalaca upala je u poštanski voz između Glazgova i Londona i opljačkala 2,6 miliona funti. Svih 15 učesnika “pljačke stoleća” uhapšeno je i 1964. godine osuđeno na po 25 do 30 godina zatvora.

 

  • 28. avgust 1963. Borac za ljudska prava Martin Luter King održao je pred 200000 učesnika protestnog “Marša slobode” na Vašington čuveni govor pod nazivom I have a dream.

 

  • 22. novembar 1963. U Dalasu, Teksas, ubijen je predsednik SAD Džon F. Kenedi (bio je najmlađi predsednik Amerike – kada je izabran, 1960, imao je 43 godine; bio je demokrata), a istog dana potpredsednik Lindon Džonson je položio zakletvu kao 36. predsednik SAD. Za atentat je osumnjičen Li Harvi Osvald, koga je dva dana kasnije u policijskoj stanici ubio Džek Rubi.

 

  • 2. jul 1964. Predsednik SAD Lindon Džonson je potpisao Akt o građanskim pravima, kojim je zabranjena rasna diskriminacija.

 

  • 21. septembar 1964. Malta je postala nezavisna posle 164 godine britanske vladavine.

 

  • 10. oktobar 1964. U Tokiju su otvorene Osamnaeste olimpijske igre, prve u Aziji.

 

  • 19. oktobar 1964. U udesu sovjetskog aviona tipa “Iljušin-18”, koji se srušio na Avalu, niko nije preživeo, uključujući šestočlanu delegaciju sovjetske armije sa maršalom Sergejem Birjuzovom na čelu, koja je trebalo da učestvuje na proslavi 20-godišnjice oslobođenja Beograda.

 

  • 22. oktobar 1964. Francuski književnik Žan Pol Sartr odbio je Nobelovu nagradu za književnost.

 

  • 18. mart 1965. Sovjetski kosmonaut Aleksej Leonov izašao je iz kosmičkog broda “Vashod 2” i postao prvi čovek koji je “šetao” svemirom.

 

  • 17. maj 1965. Između SAD i V. Britanije obavljen je prvi transatlantski TV prenos programa u boji. To je bio prenos emisije “Novi pogled na staru Englesku”, preko američkog komercijalnog telekomunikacionog satelita “Early bird”, američke mreže “NBC”.

 

  • 3. jun 1965. Američki astronaut Edvard Vajt izašao je iz svemirskog broda “Džemini 4” i tako postao prvi Amerikanac koji je “šetao” svemirom, dva i po meseca posle ruskog kosmonauta Alekseja Leonova.

 

  • 6. septembar 1965. Napadom indijske avijacije na pakistanski grad Lahor počeo je rat između Indije i Pakistana zbog Kašmira.

 

  • 8. decembar 1966. Sporazum o zabrani nuklearnog oružja u svemiru potpisalo je 28 zemalja, uključujući Sovjetski Savez i SAD.

 

  • 27. jun 1967. U filijali banke “Barclays” u Londonu pušten je u rad prvi bankomat.

 

  • 10. septembar 1967. Građani Gibraltara odbacili su na referendumu mogućnost pripajanja Gibraltara Španiji, opredelivši se da ostanu pod britanskom upravom.

 

  • 27. mart 1968. U avionskoj nesreći poginuo je ruski kosmonaut Jurij Aleksejević Gagarin, prvi čovek koji je 1961. godine kosmičkim brodom “Vastok I” obleteo Zemlju.

 

  • 4. april 1968. Američki baptistički sveštenik afroameričkog porekla Martin Luter King, vođa pokreta protiv rasnog ugnjetavanja i dobitnik Nobelove nagrade za mir 1964. godine, ubijen je hicem iz vatrenog oružja dok je stajao na balkonu svoje sobe u motelu u Memfisu, Tenesi, SAD. Ubio ga Džejms Erl Rej.

 

  • 5. jun 1968. Palestinac Sirhan Sirhan je u atentatu u Los Anđelesu smrtno ranio američkog senatora Roberta Kenedija, mlađeg brata bivšeg predsednika Džona Kenedija. Robert je umro narednog dana.

 

  • 31. decembar 1968. Sovjetski supersonični putnički avion “Tupoljev Tu-144” obavio je prvi let, nekoliko meseci pre francusko-britanske supersonične letelice “Konkord”.

 

  • 9. april 1969. Francusko-britanski supersonični putnički avion “Konkord” obavio je prvi let, od Bristola do Ferforda u Engleskoj.

 

  • 16. jul 1969. Američki svemirski brod “Apolo 11” lansiran je iz Kejp Kenedija u istorijsku misiju ka Mesecu. U brodu su bili astronauti Nil Armstrong (komandant posade), Edvin Oldrin (pilot lunarnog modula “Orao”) i Majkl Kolins (pilot komandnog modula “Kolumbija”). Četiri dana kasnije, 20. jula, Armstrong je postao prvi čovek koji je stupio na Mesec. Po izlasku iz lunarnog modula “Orao”, prilikom stupanja na tlo Meseca, izjavio je sada već legendarnu rečenicu: “Ovo je mali korak za čoveka, ali veliki za čovečanstvo”. Na Mesec je potom kročio i Oldrin, a Kolins je kružio oko Meseca u svemirskom brodu, čekajući njihov povratak. Na Zemlju su se vratili 24. jula, kada su se spustili na Havaje.

 

  • 2. avgust 1970. Britanski vojnici su u Severnoj Irskoj prvi put upotrebili gumene metke, radi smirivanja nereda.

 

  • 25. novembar 1970. Japanski pisac Jukio Mišima počinio je javno ritualno samoubistvo (harakiri) u znak protesta protiv “vesternizacije” Japana.

 

  • 18. decembar 1970. U Italiji je stupio na snagu zakon o razvodu braka, uprkos protivljenju rimokatoličke crkve.

 

  • 25. oktobar 1971. Generalna skupština Ujedinjenih nacija odlučila je da primi Kinu u svetsku organizaciju i da isključi Tajvan.

 

  • 2. decembar 1971. Od šest emirata u Persijskom zalivu (Abu Dabija, Dubaija, Šardže, Adžmana, Uma al Kajvajna i Fudžajre) osnovana je federacija Ujedinjenih Arapskih Emirata.

 

  • 3. decembar 1971. Počeo je indijsko-pakistanski rat zbog Kašmira, završen 17. decembra pobedom Indije i odvajanjem Bangladeša, do tada Istočnog Pakistana, u posebnu državu.

 

  • 24. januar 1972. Japanski vojnik Sjoiči Jokoi otkriven je na pacifičkom ostrvu Guam, gde se 27 godina skrivao u džungli uveren da Drugi svetski rat još traje.

 

  • 26. januar 1972. Iznad Čehoslovačke je, posle eksplozije podmetnute bombe, pao avion JAT-a “DC-9”, na liniji Kopenhagen–Beograd. Poginulo je 27 putnika i članova posade, a pad sa 10000 m preživela je jedino stjuardesa Vesna Vulović.

 

  • 5. septembar 1972. Na olimpijskim igrama u Minhenu pripadnici palestinske terorističke organizacije Crni septembar kidnapovali su i ubili jedanaest izraelskih sportista.

 

  • 23. avgust 1973. Pljačkaši banke u Stokholmu uzeli su četvoro ljudi za taoce. Tokom šest dramatičnih dana, između pljačkaša i talaca razvilo se prijateljstvo, koje je kasnije opisano i analizirano kao stokholmski sindrom.

 

  • 23. septembar 1973. Na vanrednim izborima, treći put je za predsednika Argentine izabran Huan Peron, a za potpredsednika njegova supruga Izabela. Ona je 1974. godine izabrana za predsednika Argentine i tako postala prva žena predsednik države na svetu.

 

  • 10. oktobar 1973. Potpredsednik SAD Spiro Egnju morao je da podnese ostavku zbog optužbi za izbegavanje plaćanja poreza.

 

  • 10. mart 1974. Japanski poručnik Hiro Onade se posle 29 godina skrivanja u džungli predao filipinskim vlastima, objasnivši da nije dobio naređenje o povlačenju i da nije znao da je završen rat između SAD i Japana.

 

  • 19. jul 1974. Španski diktator Francisko Franko privremeno je zbog bolesti predao vlast princu Huanu Karlosu, koji je 1975. godine, posle Frankove smrti, postao kralj Španije.

 

  • 9. avgust 1974. Američki predsednik Ričard Nikson (republikanac, prvi put izabran 1968. godine) podneo je ostavku zbog afere Votergejt (5. avgusta 1974. priznao je da je učestvovao u prikrivanju afere i blokiranju istrage). Policija je, 17. juna 1972, uhvatila petoricu provalnika u štabu Demokratske partije u zgradi Votergejt u Vašingtonu. Ispostavilo se da je njihova namera bila da aktiviraju prisluškivače koje su postavili tri nedelje ranije. Afera je obelodanjena u “Vašington postu” nekoliko meseci kasnije. Oktobra 1973. godine otvorena je procedura za opoziv predsednika Niksona, koji je optužen da je direktno umešan u aferu prisluškivanja. Novinari koji su objavili tu priču, Bob Vudvord i Karl Bernstajn, dobili su Pulicerovu nagradu.

 

  • 30. jun 1974. Ruski baletski igrač Mihail Barišnjikov je emigrirao iz Sovjetskog Saveza tokom kanadske turneje ansambla baleta Boljšoj teatra.

 

  • 16. maj 1975. Japanka Junko Tabei postala je prva žena koja se popela na Mont Everest, najviši planinski vrh na svetu (8850 m, Himalaji).

 

  • 26. decembar 1975. Letom na liniji Moskva – Alma Ata, “Tupoljev Tu-144” je postao prvi supersonični avion na svetu u redovnom saobraćaju.

 

  • 2. jul 1976. Proglašeno je ujedinjenje Severnog i Južnog Vijetnama u jednu državu, sa glavnim gradom Hanojem.

 

  • 4. oktobar 1977. UN su proklamovale Opštu deklaraciju o zaštiti životinja, a 4. oktobar proglašen je Svetskim danom zaštite životinja.

 

  • 5. maj 1978. Teroristička organizacija “Crvene brigade” saopštila je da je ubila bivšeg premijera Italije Alda Mora (premijer od 1963. do 1968. i od 1974. do 1976), otetog 16. marta iste godine. Njegovo izrešetano telo nađeno je četiri dana kasnije u parkiranom automobilu u centru Rima.

 

  • 8. decembar 1980. U Njujorku je ubijen Džon Lenon, bivši član Bitlsa. Ubio ga je Mark Dejvid Čepmen, mentalno poremećeni obožavalac.

 

  • 30. mart 1981. Predsednika SAD Ronalda Regana ranio je u Vašingtonu atentator Džon Hinkli.

 

  • 19. januar 1983. U Boliviji, gde se skrivao 32 godine, uhapšen je nemački ratni zločinac Klaus Barbi, zloglasni šef Gestapoa u Lionu, Francuska, za vreme Drugog svetskog rata, nazvan “Kasapin iz Liona”. U Francuskoj je, 3. jula 1987, osuđen na doživotnu robiju.

 

  • 27. mart 1983. U Srbiji je prvi put uvedeno letnje računanje vremena.

 

  • 8. februar 1984. Na stadionu Koševo u Sarajevu otvorene su Četrnaeste zimske olimpijske igre. Na prvim olimpijskim igrama održanim u Jugoslaviji učestvovali su sportisti iz 49 država, najveći broj u istoriji zimskih olimpijskih igara.

 

  • 17. jul 1984. Lansiran je sovjetski kosmički brod “Sojuz T12”, a član posade Svetlana Savickaja je 25. jula izašla iz letelice i postala prva žena koja je “šetala” svemirom.

 

  • 13. jul 1985. Sovjetski atletičar Sergej Bupka postigao je novi svetski rekord u skoku motkom kada je u Parizu, prvi u istoriji atletike, preskočio “magičnu granicu” od šest metara.

 

  • 26. april 1986. Eksplodirao je IV blok nuklearne centrale u Černobilju u Ukrajini, a radioaktivni oblaci prekrili su gotovo celu Evropu. Nuklearna centrala trajno je zatvorena 15. decembra 2000. godine.

 

  • 24. april 1990. Istočna i Zapadna Nemačka odredile su 2. jul kao datum ekonomskog ujedinjenja, kao uvod u potpuno ujedinjenje dveju nemačkih država 3. oktobra iste godine.

 

  • 2. avgust 1990. Iračka vojska napala je Kuvajt i okupirala ga za jedan dan. Slanjem trupa u Kuvajt irački predsednik Sadam Husein pokrenuo je događaje koji su doveli do Zalivskog rata i stacioniranja američkih trupa u tom regionu.

 

  • 19. novembar 1990. Posle potpisivanja sporazuma o konvencionalnim snagama u Evropi i o uništavanju dela naoružanja, lideri NATO-a i Varšavskog pakta objavili su da je okončan Hladni rat između dva vojna bloka.

 

  • 20. jun 1991. Nemačka skupština je tesnom većinom izglasala da prestonicu treba premestiti iz Bona, koji je bio glavni grad Zapadne Nemačke, u Berlin.

 

  • 2. decembar 1993. U pucnjavi prilikom pokušaja hapšenja kolumbijska policija je ubila Pabla Eskobara, šefa narko-kartela.

 

  • 6. maj 1994. Otvoren je tunel ispod kanala Lamanša koji povezuje V. Britaniju i Francusku.

 

  • 17. decembar 1996. Pobunjenici peruanskog levičarskog gerilskog pokreta “Tupak Amaru” zauzeli su japansku ambasadu u Limi i zapretili da će ubiti svih 490 talaca ako vlasti Perua ne oslobode iz zatvora 300 pripadnika njihovog pokreta.

 

  • 1. januar 1999. Zvanično je puštena u promet jedinstvena evropska valuta evro, a zamena nacionalnih valuta u dvanaest zemalja EU počela je 1. januara 2002. godine.

 

  • 24. decembar 1999. “Mali princ”, delo Antoana de Sent Egziperija, proglašen je za knjigu veka u Francuskoj.

 

  • 18. februar 2002. Prelaskom na evro u Francuskoj je prestao da važi franak, koji je 641 godinu bio nacionalna valuta.

 

  • 31. maj 2005. “Vašington post” je potvrdio da je bivši zamenik direktora FBI-ja Vilijam Mark Felt (nazvan Deep Throat – “Duboko Grlo”) bio poverljivi izvor koji je tim novinama dostavio informacije koje su dovele do afere Votergejt i ostavke predsednika SAD Ričarda Niksona 1974. godine.

     

    Povratak na vrh strane