Jezero

 

Jezera su relativno velike mirne vodene mase, stajaće ili u sporom pokretu ukoliko se u njih uliva reka. Zauzimaju prirodna udubljenja na kopnu (depresije) i nisu direktno povezana sa Svetskim morem. Najviše ih ima na visokim severnim geografskim širinama i u planinskim oblastima, naročito tamo gde ima lednika. Prvobitni resursi jezerske vode bili su otopljeni led i sneg, potoci, reke i padavine. U gornjim slojevima jezerske vode ima dosta svetlosti, toplote, kiseonika i hranljivih materija, što stvara povoljne uslove za razvoj raznolike flore i faune. Najčešći oblici života su planktoni (uglavnom diatomi) i alge. U donjim slojevima i sedimentima preovladavaju bakterije.

Jezero može imati pritoke i/ili otoke, a ono koje ima i pritoku i otoku naziva se protočno jezero. Najveća i najdublja jezera su tektonskog porekla, a najbrojnija su lednička jezera. Postoje slatkovodna i slana jezera. Najveće slatkovodno jezero na svetu je Gornje jezero u Severnoj Americi, a najveće jezero slane vode je Kaspijsko – nalazi se u Aziji, veće je od mnogih mora i najveće je jezero na svetu.

 

jezero slika

 

Podela jezera

Prirodna jezera se dele na:

1) tektonska ili kotlinska – nastala su radom endogenih sila (Ohridsko, Prespansko, Dojransko, Bajkalsko itd.),

2) erozivna – nastala su radom egzogenih sila:

a) erozijom lednika nastala su lednička (glacijalna) jezera (Biogradsko, Livadičko itd.),

b) u preizdubljenim delovima nastala su valovska jezera (Bohinjsko, Bledsko itd.),

c) radom erozivnih sila vetra nastala su eolska jezera, npr. Palićko jezero,

d) rečna erozivna jezera nastala su u odsečenim rečnim meandrima, npr. Obedska bara,

e) kraška jezera nastala su u vrtačama, uvalama i poljima, npr. Skadarsko jezero nastalo je potapanjem kraškog polja,

f) pećinska jezera nastala su radom reka ponornica.

Veštačka jezera nastala su pregrađivanjem rečnih dolina nasipima i branama, na primer: Đerdapsko – na Dunavu; Perućačko – na Drini; Pivsko – na Pivi.

 

Zone i životne zajednice jezera

I u jezeru, kao i u moru, postoje različite zone u zavisnosti od dubine. U njima se izdvajaju tri zone, prema dubini, nagibu i izgledu dna:

1) litoral – obalna zona jezera,

2) sublitoral – deo jezerskog ekosistema u kojem dopire Sunčeva svetlost,

3) profundal – dubinski deo jezerskog ekosistema u kojem nema Sunčeve svetlosti.

U jezerskim basenima moguće je razlikovati tri ekološke celine koje naseljavaju potpuno različite grupe živih organizama:

1) prva celina je dno jezera – bental,

2) druga celina je slobodna voda iznad obalnog regiona – litoral,

3) treća celina je slobodna voda iznad profundala – pelagijal.

U jezerskim ekosistemima od obale prema dubljim delovima vode veoma je izražena smena životnih zajednica. Na obalama gde nivo vode znatno varira, proteže se zona visokih amfibijskih biljaka, čiji se korenovi i donji deo stabla nalaze u vodi, a gornji deo u vazdušnoj sredini. U dubljim delovima vode javlja se zona plutajućih biljaka, koje se najvećim delom nalaze ispod površine vode, a samo listovi plutaju na površini. U najdubljim delovima vodenog basena nalazi se zona podvodnih biljaka, koje su potpuno potopljene.

Životinjske zajednice jezera su veoma raznovrsne. Iako izuzetno veliki broj životinja živi u tim ekosistemima, moguće je uočiti tri grupe koje se veoma razlikuju po svojim potrebama i navikama:

1) prvu grupu čine prave vodene životinje, koje čitav život provode u vodi (hidra, barski puž, jezerska pastrmka). Ponekad se mogu naći i na suvom, ali samo u trenucima kada se voda povremeno povuče i kada one na kopnu prelaze u stanje mirovanja;

2) drugu grupu sačinjavaju takozvane amfibijske životinje, koje se rađaju u vodi u kojoj provode jedan deo života kao vodeni organizmi (larve komarca, žabe, mrmoljci). Posle toga izlaze na kopno, gde drugi deo života provode kao prave kopnene životinje;

3) treću grupu sačinjavaju kopnene životinje, koje žive i koje se razmnožavaju na kopnu, a hranu nalaze gotovo isključivo u vodenoj sredini (barska kornjača, belouška, čaplje). Zbog toga te kopnene životinje stalno nalazimo pored bara i jezera, pa ih uključujemo u zajednicu vodenih ekosistema.

 

Pet najvećih jezera po površini

1. Kaspijsko – 371 000 km2; Kazahstan, Rusija, Turkmenistan, Iran i Azerbejdžan;

2. Gornje jezero – 82414 km2; Kanada, SAD;

3. Viktorijino – 69485 km2; Tanzanija, Uganda, Kenija;

4. Hjuron – 59600 km2; Kanada, SAD;

5. Mičigen – 57750 km2; SAD.

 

*Zanimljivost: Mrtvo more je najslanije jezero na svetu. Ima salinitet oko devet puta veći od saliniteta morske vode, pa u njemu osim malobrojnih jednoćelijskih organizama ne postoji život. Mrtvo more je i najveća depresija (oblast niža od nivoa mora) na svetu – vodena površina je na −430,5 m nadmorske visine i u stalnom je opadanju. Površina jezera je oko 810 km2, a maksimalna dubina oko 298 m; ima jednu pritoku – reku Jordan koja se uliva sa severa. Nalazi se između Izraela i Jordana – severna polovina Mrtvog mora pripada Jordanu, a južni deo dele Jordan i Izrael.