Rečnik geografskih pojmova

 

  • abiotski faktori – fizičko-geografski faktori koji ne pripadaju živoj prirodi.

 

  • ada – rečno ostrvo nastalo taloženjem rečnih nanosa u donjem toku ravničarskih reka na mestima gde je smanjena mehanička snaga vodotoka.

 

  • akumulacija – taloženje materijala koji su od čvrste ili rastresite podloge odvojili i izvesno vreme nosili vetrovi, vodeni tokovi, morski i jezerski talasi, lednici i atmosferska voda.

 

  • aluvijalna ravan – nanosna ravnica pored reke i to obično u njenom donjem toku; nastaje taloženjem sitnog peska i mulja.

 

  • anekumena – delovi Zemljine površine na kojima se ljudi ne mogu nastaniti (pustinje, polarne oblasti, močvare itd.).

 

  • Antarktik – oblast oko Južnog pola; suprotno od Arktika.

 

  • antropogeografija – deo geografije koji izučava rasprostranjenost čoveka na zemlji, čovekov uticaj na okolinu i obrnuto.

 

  • arhipelag – veća grupa ostrva koja se nalaze na malom međusobnom rastojanju, ostrvlje.

 

  • Arktik – oblast oko Severnog pola.

 

  • arteska (arteška) izdan – podzemna voda između dvaju nepropusnih slojeva na većoj dubini koja pod jakim pritiskom izbija na površinu.

 

  • atmosfera – gasoviti omotač koji okružuje Zemlju, a koji ona zadržava svojom gravitacijom.

 

  • atol – koralni greben prstenastog ili polukružnog oblika.

 

  • bifurkacija – oticanje vode jedne reke u dva različita sliva, račvanje reke u dva toka.

 

  • biocenoza – životna zajednica biljaka i životinja na određenom staništu.

 

  • biogeografija – geografska disciplina koja proučava rasprostranjenost biljnog i životinjskog sveta na zemlji.

 

  • biološka struktura – podela stanovništva po polu i starosti.

 

  • biosfera – celokupan prostor na zemlji naseljen živim svetom, od mikroorganizama do čoveka.

 

  • biotski faktori – fizičko-geografski faktori koji pripadaju živoj prirodi; biološki faktori.

 

  • brežuljak – malo usamljeno uzvišenje, obično kupastog oblika, koje se uzdiže iznad neke zaravni. Strane brežuljka su blago nagnute, ali podnožje mu je jasno izraženo, pa predstavlja istaknut oblik u reljefu.

 

  • bura – relativno hladan i suv vetar koji duva na primorju, sa kopna prema moru.

 

  • crnica (černozem) – najplodniji tip zemljišta u ravničarskim predelima umerenog toplotnog pojasa, bogat humusom i hranljivim materijama, crne boje.

 

  • cunami – veliki razorni morski talasi koji nastaju usled zemljotresa i vulkanskih erupcija koji se dešavaju na morskom ili okeanskom dnu.

 

  • delta – tip rečnog ušća koje nastaje taloženjem rečnih nanosa, preko kojih se voda razliva u više rukavaca.

 

  • demografija – nauka o stanovništvu i njegovim osnovnim obeležjima (broj, struktura i razmeštaj stanovnika).

 

  • denudacija – odnošenje površinskog rastresitog materijala atmosferskom vodom i ogolićavanje stena u podlozi.

 

  • depresija – kopnena ili jezerska površina sa nadmorskom visinom ispod nivoa mora; ulegnuće, udolina.

 

  • dina – peščani brežuljak ili greben stvoren dejstvom vetra u pustinji.

 

  • dolina – izduženo i vijugavo udubljenje u reljefu Zemljine površine nastalo radom rečnih tokova.

 

  • džungla – neprohodna vlažna tropska šuma u Aziji.

 

  • ekvator – zamišljena kružnica oko Zemlje koja je svuda podjednako udaljena od njenih geografskih polova; najduža paralela. Leži na geografskoj širini od 0°.

 

  • ekumena – naseljeni deo Zemlje.

 

  • enklava – manji deo državne teritorije odvojen od matične zemlje područjem neke druge države; etnička, jezička ili druga skupina odvojena od svoje matice.

 

  • entitet – teritorija jednog naroda bez elemenata državnosti.

 

  • eolsko jezero – jezero čiji je basen nastao erozivnim radom vetra.

 

  • erozija – razaranje i odnošenje Zemljine površine delovanjem vode, vetra, leda i sl.

 

  • estuar – levkasto ušće reke široko otvoreno prema moru, koje nastaje zbog velike razlike između plime i oseke.

 

  • farma – veći posed ili specijalizovano poljoprivredno imanje za uzgoj domaćih životinja; salaš, majur.

 

  • fauna – skup svih životinja određenog područja (kontinenta, države, nekog kraja), odnosno nekog perioda u istoriji Zemlje.

 

  • fizička geografija – prirodna nauka koja proučava klimu, reljef, vode, sastav zemljišta i geografski razmeštaj biljnog i životinjskog sveta na Zemljinoj površini.

 

  • fjord – dugačak i uzan morski zaliv strmih obala nastao radom lednika.

 

  • flora – skup svih biljnih vrsta određenog područja (kontinenta, države, nekog kraja), odnosno nekog perioda u istoriji Zemlje.

 

  • fosil – okamenjeni ostatak nekadašnjeg organizma (biljke ili životinje) iz starih geoloških perioda koji je na različite načine sačuvan u sedimentnim stenama.

 

  • fosilna goriva – goriva nastala tokom davne Zemljine prošlosti od fosilnih ostataka biljaka i životinja (treset, ugalj, nafta, zemni gas).

 

  • fumarole – mesto na kojem iz stvrdnute vulkanske lave izbijaju iz zemlje vrući gasovi i vodena para.

 

  • gejzir – prirodni izvor koji u vidu vodoskoka s vremena na vreme izbacuje vrelu vodu iz Zemljine unutrašnjosti.

 

  • geografska dužina – ugaona udaljenost određene tačke na Zemljinoj površini od nultog (griničkog) meridijana prema istoku ili zapadu.

 

  • geografska karta – umanjen, uopšten matematički određen i objašnjen prikaz površine Zemlje; dvodimenzionalni prikaz geografskih oblasti.

 

  • geografska sredina – sredina u kojoj živi čovek i gde se oseća njegov uticaj na prirodu.

 

  • geografska širina – ugaona udaljenost određene tačke na Zemljinoj površini od ekvatora prema severu ili jugu.

 

  • geotermalna energija – toplotna energija (vode, izvora, vrela) koja potiče od Zemljine unutrašnje toplote.

 

  • godišnje doba – period od oko tri meseca koji se svake godine ponavlja u ravnomernom ritmu (proleće, leto, jesen, zima).

 

  • golfska struja – topla morska struja koja kreće iz Meksičkog zaliva, ulazi u Atlantski okean i kreće se duž južnih obala Severne Amerike ka zapadnim i severnim obalama Evrope.

 

  • gorske oči – jezera u cirkovima, malim okruglastim udubljenjima.

 

  • gromadne planine – planine nastale rasedanjem, izdizanjem i spuštanjem zemljišta duž velikih rasednih pukotina.

 

  • gustina naseljenosti – prosečan broj stanovnika po jednom kvadratnom kilometru na određenoj teritoriji.

 

  • hidrografija kopna – deo fizičke geografije koji proučava kopnene vode, njihove odlike i geografski raspored.

 

  • hidrologija – geografska disciplina koja proučava sve vode na zemlji.

 

  • hidrosfera – vodeni omotač Zemljine kugle; skup stajaćih i tekućih voda na površini Zemlje.

 

  • humus – veoma plodan površinski sloj zemljišta organskog porekla, crnica.

 

  • izdan – podzemna voda koja se nakupi iznad vododrživih stena, najčešće gline.

 

  • izvor – mesto gde podzemna voda izbija na površinu Zemlje.

 

  • jezero – veće ili manje udubljenje na kopnu ispunjeno vodom, koja se prividno ne kreće.

 

  • karst (kras) – krečnjački predeo ispresecan vrtačama, uvalama, pećinama i sličnim udubljenjima nastalim pod dejstvom atmosferskih voda.

 

  • klima – srednja vrednost atmosferskih uslova (temperature, padavina, vetrova) koji vladaju u jednom području tokom dugog niza godina.

 

  • klisura – uska duboka rečna dolina sa visokim strmim stranama, tesnac, klanac.

 

  • kontinent – veliki kopneni deo Zemljine površine, obično okružen sa svih strana morima i okeanima. Ima ih sedam: Evropa, Azija, Afrika, Severna Amerika, Južna Amerika, Australija i Antarktida.

 

  • kontinentalna država – država koja nema izlaz na more, već je sa svih strana okružena kopnom.

 

  • konurbacija – teritorijalno i ekonomsko spajanje, udruživanje dvaju ili više susednih gradova i većih naselja u jednu celinu.

 

  • kotlina – prostrano udubljenje ovalnog oblika, sa zaravnjenim dnom, u spuštenim delovima Zemljine kore između gromadnih planina.

 

  • kraško jezero – jezero nastalo u kraškim udubljenjima (u vrtačama, uvalama i kraškim poljima).

 

  • kriptodepresija – ulegnuće ispunjeno vodom čije dno leži ispod a površina iznad morskog nivoa.

 

  • Laponija – oblast koja obuhvata najsevernije delove Norveške, Švedske, Finske i zapadni deo poluostrva Kole.

 

  • ledničko jezero – jezero nastalo u udubljenjima nastalim radom lednika.

 

  • lednik – masa leda koja se kreće, formirana od snežnih padavina na veoma velikim nadmorskim visinama ili u polarnim predelima.

 

  • ljano – naziv za prostrane ravnice sa visokom travom u Južnoj Americi.

 

  • Magelanov prolaz – moreuz koji spaja Atlantski okean sa Tihim okeanom, a odvaja Južnu Ameriku od ostrva Ognjene zemlje.

 

  • makija (šikara) – gusto zimzeleno žbunasto rastinje karakteristično za Sredozemlje koje se razvilo na mestima posečenih šuma.

 

  • makroreljef – krupni oblici Zemljinog reljefa nastali radom unutrašnjih sila koji daju osnovnu morfološku karakteristiku izvesnom delu Zemljine površine: planinski venci i masivi, visoravni, prostrane ravnice, nizije, velike kotline.

 

  • masiv – velika planina koja deluje kao kompaktna celina, sa jednim ili malim brojem vrhova, bez jasno određenog pravca pružanja.

 

  • meandar – okuka (zavoj) koju stvara vodeni tok ravničarske reke; vijugavi tok ravničarske reke (u obliku latiničkog slova S).

 

  • megalopolis – gradska celina nastala spajanjem dveju ili više konurbacija.

 

  • meridijani (podnevci) – zamišljene polukružne linije koje spajaju Severni i Južni pol; svi meridijani su iste dužine i pružaju se pravcem sever–jug.

 

  • mikroreljef – mali oblici Zemljinog reljefa obrazovani uglavnom radom spoljašnjih sila (rečne terase, plavine, jaruge, dine, vrtače itd.).

 

  • mineralni izvor – izvor čija je voda prirodno lekovita, jer sadrži rastvorene mineralne soli.

 

  • močvara – zemljište sa slojem treseta natopljeno ili prekriveno vodom (ustajalim barama) i obraslo barskim biljem.

 

  • monarhija – država koja na čelu ima monarha, tj. kralja, cara ili kneza.

 

  • more – deo okeana koji je delimično okružen kopnom.

 

  • moreuz – uži deo vodene površine između dvaju kopna koji spaja dve veće vodene površine (dva mora, more sa okeanom ili dva okeana); morski tesnac.

 

  • morska struja – kretanje vodene mase površinskih slojeva mora ili okeana u određenom pravcu pod uticajem stalnih vetrova.

 

  • morske mene – naizmenično izdizanje i spuštanje nivoa mora, tj. plima i oseka.

 

  • mrtvaja – rečno jezero, rukavac polukružnog oblika u presečenim i napuštenim meandrima reka, u kojima voda miruje.

 

  • nadmorska visina (apsolutna visina) – vertikalno rastojanje između nivoa mora i neke tačke na kopnu.

 

  • narod – istorijski stvorena veća zajednica ljudi sa zajedničkim etničkim imenom, obično nastala na osnovu zajedničkog porekla, jezika, teritorije, tradicije, kulture i religije; nacija.

 

  • neutralna država – država koja ne uzima učešće u ratovima, drugim sukobima i sporovima i ne učestvuje u svetskoj politici.

 

  • nizija – prostran zaravnjen ili neznatno zatalasan deo kopna, obično blago nagnut u jednom pravcu, čija nadmorska visina iznosi do 200 metara.

 

  • Novi svet – delovi sveta za koje su Evropljani saznali posle Kolumbovog otkrića Amerike.

 

  • oaza – plodno zemljište u pustinji sa vodom i vegetacijom nastalo radom vetra.

 

  • obala – deo kopna uz more, reku ili jezero.

 

  • obalska razuđenost – odstupanje obale od prave linije.

 

  • okean – ogromna jedinstvena masa slane vode. Okeani nisu zasebna vodena tela već su međusobno povezani i formiraju jednu kontinuiranu vodenu masu – Svetsko more.

 

  • orografija – deo geomorfologije (fizičke geografije), bavi se proučavanjem i opisivanjem reljefa na površini Zemlje.

 

  • ortodroma – najkraća linija između dveju tačaka na Zemlji.

 

  • oseka – periodično spuštanje nivoa morske vode (zbog Mesečeve i Sunčeve gravitacije).

 

  • ostrvo – deo kopna okružen vodom sa svih strana.

 

  • pampa – velika travnata stepa u umerenom pojasu Južne Amerike.

 

  • paralele (uporednici) – zamišljene među sobom paralelne kružne linije koje omotavaju Zemlju u pravcu zapad–istok; najduža paralela je ekvator.

 

  • pasati – stalni vetrovi koji duvaju od suptropskog područja visokog pritiska ka ekvatorijalnom području sniženog pritiska.

 

  • permafrost – trajno smrznuto zemljište usled niskih temperatura koje traju više godina.

 

  • planina – zemljište koje se diže znatno iznad okoline i najčešće ima strme padine, relativno zaravnjen vrh i izražen reljef. Prema načinu postanka dele se na venačne, gromadne i vulkanske, a prema visini na niske (do 1000 m), srednje (od 1000 m do 2000 m) i visoke (iznad 2000 m).

 

  • plantaža – velika površina zasađena određenom poljoprivrednom kulturom.

 

  • plima – periodično podizanje nivoa morske vode (zbog Mesečeve i Sunčeve gravitacije).

 

  • podzol – zemljište pepeljaste boje, rasprostranjeno u šumama.

 

  • polarne pustinje – najsevernije i najjužnije prirodne zone prekrivene stalnim ledom.

 

  • polarnici – paralele koje leže na 66° 33′ 39” severne i južne geografske širine; uzimaju se za granicu između hladnih (polarnih) i umerenih pojaseva.

 

  • polder – plodni deo kopna niži od morske površine nastao isušivanjem zemljišta i ograđen velikim nasipima, karakterističan za Holandiju.

 

  • poluostrvo – deo kopna koji zalazi u more tako da je okružen vodom sa tri strane.

 

  • ponornica – reka u krečnjačkim terenima koja ponire u pukotine i jednim delom svog toka teče podzemno.

 

  • populacija – stanovništvo, ljudstvo; skup jedne životinjske vrste koja živi u određeno doba na određenoj teritoriji.

 

  • povratnici – paralele koje leže na 23° 26′ 22” severne i južne geografske širine; najudaljenije paralele od ekvatora na kojima Sunčevi zraci po jedanput u godini padaju pod pravim uglom.

 

  • prašuma – prirodan, gusto obrastao, neprohodan šumski predeo; tropska vlažna šuma u Africi.

 

  • prerija – prostrana ravnica prekrivena pretežno niskom travom, naročito u Severnoj Americi.

 

  • prirodna sredina – sredina u kojoj čovek ne živi i gde se ne oseća njegov uticaj.

 

  • prirodne zone – teritorijalni delovi, područja uporedničkog pravca pružanja koja se smenjuju od ekvatora prema polovima i međusobno se razlikuju po klimi, biljnom i životinjskom svetu, tipovima zemljišta i hidrološkim odlikama.

 

  • pustinja – velika, izrazito suva površina tla sa veoma retkom vegetacijom i veoma malom količinom padavina.

 

  • razvođe – uzvišenje (obično planinski greben, venac) koje odvaja dva susedna rečna sliva; vododelnica.

 

  • razuđenost obale – razgranatost, razvedenost morske obale u vidu ostrva i poluostrva, čime njen izgled odstupa od prave linije.

 

  • rečna mreža – svi vodeni tokovi u jednoj oblasti, koji međusobno ne moraju biti povezani.

 

  • rečni sistem – glavna reka i sve njene pritoke.

 

  • rečno akumulativno jezero – jezero nastalo taloženjem rečnih nanosa, obično na ušću reke.

 

  • regija – manja ili veća oblast koja se po prirodnim ili društveno-geografskim odlikama bitno razlikuje od susednih oblasti.

 

  • regionalna geografija – grana geografije koja objedinjava rezultate naučnih proučavanja specijalnih geografskih i srodnih disciplina na određenom prostoru Zemljine površine; deli se na opštu i posebnu regionalnu geografiju.

 

  • regresija – povlačenje mora i stvaranje kopnenih površina u vreme velikih geoloških razdoblja.

 

  • reka – veći vodeni tok koji se kreće rečnim koritom sa manje ili više precizno određenim obalama.

 

  • reliktno jezero – jezero koje predstavlja ostatak nekadašnjeg mora.

 

  • reljef – uzvišenja, udubljenja i ravnine na kopnu raznih oblika i dimenzija, tj. svi oblici vertikalne razgrane na Zemljinoj površini (planine, doline, kotline, uvale, vrtače, cirkovi i dr.).

 

  • rezervat – ograničeno područje (zemljište) zaštićeno zakonom zbog svoje kulturno-istorijske i naučne vrednosti (flore, faune, geološkog sastava zemljišta); teritorija na kojoj žive prvobitnim načinom života, zakonom zaštićeni, urođenici u nekim zemljama Severne Amerike, Australije, Afrike.

 

  • rijas – morski zaliv nastao potapanjem rečnog ušća.

 

  • rt – najistureniji deo poluostrva.

 

  • salinitet – količina rastvorenih soli u morskoj vodi, izražava se u promilima (‰).

 

  • savana – prostrana ravnica u tropskom ili suptropskom području (Severna Amerika i Afrika), bez drveća, obrasla visokom travom.

 

  • selo – manje i slabije uređeno naselje čije se stanovništvo pretežno bavi poljoprivredom.

 

  • sliv – teritorija sa koje sva voda otiče u jednu reku, jedno jezero ili jedno more.

 

  • Stari svet – Evropa, Azija i Afrika, kontinenti najstarijih civilizacija.

 

  • stava – mesto spajanja dveju većih reka.

 

  • stepa – veliko ravno prostranstvo na kojem raste nisko grmlje i trava u krajevima kontinentalne klime, sa malom godišnjom količinom padavina.

 

  • sutoka – mesto spajanja dveju reka srednje veličine.

 

  • Svetsko more – jedinstvena vodena celina koju čine svi okeani i sva mora na Zemlji.

 

  • šuma – složeni ekosistem u kojem je drveće dominantan oblik života.

 

  • tajfun – ciklonski vetar razorne moći, najčešće duva od jula do oktobra na morima istočne Azije; uragan, orkan.

 

  • tajga – četinarska šuma koja zauzima ogromna prostranstva na severnoj Zemljinoj polulopti, u hladnim klimatskim uslovima.

 

  • talas – uzdignuti deo vodene mase izazvan snagom vetra, podmorskih zemljotresa i vulkanskih erupcija.

 

  • tektonsko jezero – jezero velike dubine koje leži u tektonskoj potolini, nastaloj spuštanjem Zemljine kore između dubokih raseda.

 

  • termalni izvor – izvor tople vode sa temperaturom preko 20 °C.

 

  • transgresija – plavljenje kopna morem prouzrokovano spuštanjem Zemljine kore ili izdizanjem morskog dna.

 

  • treset – naslage poluraspadnutih biljnih ostataka; koristi se kao izvor energije.

 

  • tundra – velika površina ravnog ili valovitog terena u polarnim oblastima ili na visokim planinama čiji biljni svet čine mahovine, lišajevi i nisko grmlje.

 

  • urvina – skliznuto rastresito zemljište nagomilano u podnožju uzvišenja u vidu lučnog bedema i niza manjih brežuljaka.

 

  • vadi – suva rečna dolina u pustinjskim oblastima kroz koju samo povremeno, posle jakih pljuskovitih kiša, protiče voda.

 

  • valov – ledničko korito, izduženo udubljenje kojim se lednik kreće niz planinske strane.

 

  • vertikalni vegetacijski pojasevi – delovi na planini sa određenim rastinjem koji se smenjuju u svim klimatskim pojasevima od podnožja ka vrhu, zbog opadanja temperature sa porastom nadmorske visine.

 

  • vetar – horizontalno kretanje vazduha iz oblasti višeg prema oblastima nižeg vazdušnog pritiska.

 

  • veštačko jezero – jezero stvoreno ljudskom rukom pregrađivanjem rečnih tokova betonskim i zemljanim branama.

 

  • visija – prostrano zemljište, predeo sa nadmorskom visinom iznad 200 metara.

 

  • vodostaj – visina nivoa vode u rečnom koritu u trenutku merenja i osmatranja, izražava se u centimetrima.

 

  • vodostanje – kolebanje (promena) vodostaja u toku dana, meseca, godine ili više godina.

 

  • vrelo – jak izvor vode u krečnjačkim terenima.

 

  • vulkan – otvor u Zemljinoj kori, najčešće kupastog oblika, na čijem vrhu se nalazi krater, iz kojeg povremeno ili stalno izbijaju vreli gasovi, pepeo i magma.

 

  • vulkansko jezero – jezero koje je nastalo u kraterima ugašenih vulkana.

 

  • zaliv – deo mora ili jezera koji dublje ili pliće zalazi u kopno.

 

  • zemljouz – uzani deo kopna koji spaja dva kontinenta ili ostrvo sa kopnom, prevlaka.