Rečnik astronomskih pojmova

 

  • aberacija – prividna promena položaja nebeskog tela.
  • afel – tačka na orbiti nebeskog tela u kojoj je ono na najvećem rastojanju od Sunca. Zemlja dostiže afel oko 4. jula i tada je 152 100 000 km udaljena od Sunca.
  • apogej – tačka na orbiti nebeskog tela u kojoj je ono najudaljenije od Zemlje.
  • armilarna sfera – stari astronomski instrument za određivanje koordinata nebeskih tela.
  • astronomska jedinica – standardna astronomska merna jedinica za dužinu jednaka prosečnoj udaljenosti Zemlje od Sunca. Jedna astronomska jedinica iznosi 149 597 870,691 km.
  • atmosfera – sloj gasa koji planeta drži oko sebe silom gravitacije. Tako se naziva i spoljni sloj materije zvezde, koja odaje energiju proizvedenu u svojoj unutrašnjosti u obliku zračenja.
  • biosatelit – svemirska letelica sa živim organizmima (bakterijama, biljkama, životinjama, tkivima) na kojima se za vreme letenja proučava uticaj promenjenih životnih uslova u svemiru.
  • crna rupa – nebesko telo toliko gusto da ništa, pa čak ni svetlost, ne može da se odupre njegovoj gravitaciji.
  • eklipsa – prividno iščezavanje nebeskog tela usled zaklanjanja drugim telom, pomračenje.
  • ekliptika – zamišljena putanja na nebu kojom se Sunce prividno kreće jednu godinu. Orbite Zemlje i drugih planeta leže u ravni ekliptike.
  • galaksija – skup nekoliko milijardi zvezda, maglina, prašine i međuzvezdanog gasa koje na okupu drži sila gravitacije.
  • geostacionarni satelit – veštački satelit koji se okrene oko Zemlje za isto vreme za koje se ona okrene oko svoje ose; nalazi se uvek nad istom tačkom na površini Zemlje.
  • Hablova konstanta – vrednost kojom se izražava stopa širenja svemira. Meri se kilometrima u sekundi za milion parseka, a njena trenutno procenjena vrednost je 70 km∕s∕Mpc.
  • heliosfera – područje svemira oko Sunca u kojem se oseća njegovo dejstvo. Proteže se na otprilike 100 astronomskih jedinica oko Sunca.
  • horizont događaja – granica crne rupe.
  • jato galaksija – grupa galaksija koje na okupu drži sila gravitacije.
  • jezgro – kod planete, čvrsta centralna masa pod velikim pritiskom; kod zvezde, središnji deo u kojem se odvija nuklearna fuzija; kod galaksije, središnje područje.
  • Kojperov pojas – područje u Sunčevom sistemu u kojem se kreću milioni zaleđenih objekata, kao što su komete. Pruža se od Neptunove orbite do unutrašnje granice Ortovog oblaka.
  • kosmos – sredina kroz koju se kreću sva nebeska tela, svemir.
  • maglina – oblak gasa i prašine u svemiru. Magline se vide zahvaljujući svetlosti zvezda koju odbijaju ili zahvaljujući zaklanjanju svetlosti iz izvora iza sebe.
  • međuzvezdani prostor – prostor između zvezda.
  • Mesec – jedini Zemljin prirodni satelit i ujedno najbliže nebesko telo. Prirodni sataliti ostalih planeta uopšteno se nazivaju „meseci”, ali svaki od njih ima vlastito ime.
  • Mesečevo more – veliko, tamno područje na površini Meseca. Prvobitno se smatralo da su to bila mora, a zapravo su ogromne depresije prekrivene lavom.
  • Mlečni put – galaksija kojoj pripadaju Sunce i njegov sistem. Sa Zemlje se vidi kao bledi pojas svetlosti na noćnom nebu.
  • nadir – tačka na nebeskoj sferi direktno ispod posmatrača; najniža tačka na nebeskoj sferi.
  • omotač – sloj između kore i jezgra planete.
  • orbita – kriva linija po kojoj se kreću nebeska tela, putanja.
  • perigej – tačka na orbiti nebeskog tela u kojoj je ono najbliže Zemlji.
  • perihel – tačka na orbiti nebeskog tela u kojoj je ono na najmanjem rastojanju od Sunca. Zemlja dostiže perihel oko 4. januara i tada je 147 095 000 km udaljena od Sunca.
  • planeta – približno sferni objekat od stena ili gasa koji kruži oko zvezde. Sama planeta ne emituje svetlost, ali može da sija zahvaljujući svetlosti matične zvezde koja se od planete odbija.
  • polarna svetlost – svetlosna pojava sa crvenim i zelenim slojevima vidljiva na nebu iznad polarnih predela. Polarna svetlost ili aurora nastaje pri sudaru Sunčevih čestica sa Zemljinom atmosferom.
  • pomračenje – zaklanjanje jednog nebeskog tela drugim, eklipsa. Pomračenje Meseca dešava se kad on uđe u Zemljinu senku, a pomračenje Sunca kad Zemlja zađe u Mesečevu senku.
  • prirodni satelit – nebesko telo koje rotira oko planete ili oko nekog manjeg tela koje se zove „primarno telo”; mesec.
  • prostor-vreme – četvorodimenzionalni model svemira u kojem su tri dimenzije dužina, širina i visina, a četvrta dimenzija je vreme.
  • sazvežđe – grupa zvezda na nebu. Sazvežđa nose imena mitoloških bića, a astronomi ih upotrebljavaju za označavanje područja na nebu.
  • selenografija – naučna disciplina koja proučava površinske i fizičke karakteristike Meseca, tj. opisuje Mesec kao nebesko telo i grafički predstavlja njegovu površinu.
  • Severnjača – zvezda koja se nalazi blizu severnog nebeskog pola, u sazvežđu Malog medveda. Naziva se još i Polarna zvezda ili Polara. Za nekoliko hiljada godina neka druga zvezda postaće Severnjača.
  • Sunčev sistem – čine ga Sunce i nebeska tela koja kruže oko njega: planete i njihovi sateliti, asteroidi, komete, meteoroidi, kao i međuplanetarna prašina i gas.
  • supernova – eksplozija masivne zvezde na kraju njenog životnog ciklusa.
  • svemir – sredina kroz koju se kreću sva nebeska tela, kosmos.
  • svetlosna godina – standardna astronomska merna jedinica za dužinu jednaka rastojanju koje svetlost pređe za godinu dana. Jedna svetlosna godina iznosi 9,46 × 1012 km.
  • teorija velikog praska – kosmološka teorija prema kojoj je svemir nastao u ogromnoj eksploziji pre otprilike 13,7 milijardi godina.
  • zenit – tačka na nebeskoj sferi direktno iznad posmatrača; najviša tačka na nebeskoj sferi.
  • Zodijak – dvanaest sazvežđa kroz koja se Sunce, njegove planete i njihovi sateliti prividno kreću.
  • zvezda – ogromna sfera gasa (uglavnom vodonika) koja zrači svetlost i toplotu.
  • zvezdano jato – grupa zvezda koje na okupu drži gravitacija. Otvorena jata su razbacane grupe nekoliko stotina zvezda. Globularna jata su guste sfere sastavljene od nekoliko miliona zvezda.