Rečnik astronomskih pojmova

 

  • afel – tačka na orbiti nebeskog tela u kojoj je ono na najvećem rastojanju od Sunca. Zemlja dostiže afel oko 4. jula i tada je 152 600 000 km udaljena od Sunca.

 

  • antigravitacija – pretpostavljena sila jednaka ali dijametralno suprotna gravitaciji.

 

  • apogej – tačka na orbiti nebeskog tela u kojoj je ono najudaljenije od Zemlje.

 

  • astronomska jedinica – standardna astronomska merna jedinica jednaka prosečnoj udaljenosti Zemlje od Sunca. Jedna astronomska jedinica iznosi 149 597 870,691 km.

 

  • atmosfera – sloj gasa koji planeta drži oko sebe silom gravitacije. Tako se naziva i spoljni sloj materije zvezde, koja odaje energiju proizvedenu u svojoj unutrašnjosti u obliku zračenja.

 

  • brzina svetlosti – brzina prostiranja elektromagnetnih talasa u vakuumu (299 792,458 km∕s). Nijedno telo se ne može kretati brzinom većom od brzine svetlosti.

 

  • crna rupa – nebesko telo toliko gusto da ništa, pa čak ni svetlost, ne može da se odupre njegovoj gravitaciji.

 

  • eklipsa – prividno iščezavanje nebeskog tela usled zaklanjanja drugim telom, pomračenje.

 

  • ekliptika – zamišljena putanja na nebu kojom se Sunce prividno kreće jednu godinu. Orbite Zemlje i drugih planeta leže u ravni ekliptike.

 

  • foton – elementarna čestica nosilac elektromagnetnog zračenja. Fotoni su najprisutnije čestice u svemiru.

 

  • galaksija – skup nekoliko milijardi zvezda, maglina, prašine i međuzvezdanog gasa koje na okupu drži sila gravitacije.

 

  • gama zračenje – vrsta elektromagnetnog zračenja najveće energije i najkraćih talasnih dužina. Emituju ga samo najsilovitije pojave u svemiru, kao što su supernove ili fuzije neutronskih zvezda.

 

  • gravitacija – privlačna sila između dvaju tela, na primer između Zemlje i Meseca.

 

  • Hablova konstanta – vrednost kojom se izražava stopa širenja svemira. Meri se kilometrima u sekundi za milion parseka, a njena trenutno procenjena vrednost je 70 km∕s∕Mpc.

 

  • heliosfera – područje svemira oko Sunca u kojem se oseća njegovo dejstvo. Proteže se na otprilike 100 astronomskih jedinica oko Sunca.

 

  • horizont događaja – granica crne rupe.

 

  • infracrveno zračenje – toplotno zračenje na talasnim dužinama između vidljive svetlosti i radio-talasa.

 

  • jato galaksija – grupa galaksija koje na okupu drži sila gravitacije.

 

  • jezgro – kod planete, čvrsta centralna masa pod velikim pritiskom; kod zvezde, središnji deo u kojem se odvija nuklearna fuzija; kod galaksije, središnje područje.

 

  • Kojperov pojas – područje u Sunčevom sistemu u kojem se kreću milioni zaleđenih objekata, kao što su komete. Pruža se od Neptunove orbite do unutrašnje granice Ortovog oblaka.

 

  • kosmos – sredina kroz koju se kreću sva nebeska tela, svemir.

 

  • maglina – oblak gasa i prašine u svemiru. Magline se vide zahvaljujući svetlosti zvezda koju odbijaju ili zahvaljujući zaklanjanju svetlosti iz izvora iza sebe.

 

  • magnetno polje – područje oko namagnetisanog tela, električne struje ili promenljivog električnog polja. Planete, zvezde i galaksije imaju magnetna polja koja se pružaju u svemir.

 

  • međuzvezdani prostor – prostor između zvezda.

 

  • Mesec – jedini Zemljin prirodni satelit i ujedno najbliže nebesko telo. Prirodni sataliti ostalih planeta uopšteno se nazivaju „meseci”, ali svaki od njih ima vlastito ime.

 

  • Mesečevo more – veliko, tamno područje na površini Meseca. Prvobitno se smatralo da su to bila mora, a zapravo su ogromne depresije prekrivene lavom.

     

  • Mlečni put – galaksija kojoj pripadaju Sunce i njegov sistem. Sa Zemlje se vidi kao bledi pojas svetlosti na noćnom nebu.

 

  • nadir – tačka na nebeskoj sferi direktno ispod posmatrača; najniža tačka na nebeskoj sferi.

 

  • nuklearna fuzija – nuklearna reakcija u kojoj od relativno lakih elemenata (kao što je vodonik) nastaju teži elementi (kao što je helijum). U nuklearnoj fuziji oslobađa se energija zahvaljujući kojoj zvezda sija.

 

  • omotač – sloj između kore i jezgra planete.

 

  • orbita – kriva linija po kojoj se kreću nebeska tela, putanja.

 

  • perigej – tačka na orbiti nebeskog tela u kojoj je ono najbliže Zemlji.

 

  • perihel – tačka na orbiti nebeskog tela u kojoj je ono na najmanjem rastojanju od Sunca. Zemlja dostiže perihel oko 4. januara i tada je 147 500 000 km udaljena od Sunca.

 

  • planeta – približno sferni objekat od stena ili gasa koji kruži oko zvezde. Sama planeta ne emituje svetlost, ali može da sija zahvaljujući svetlosti matične zvezde koja se od planete odbija.

 

  • polarna svetlost – svetlosna pojava sa crvenim i zelenim slojevima vidljiva na nebu iznad polarnih predela. Polarna svetlost ili aurora nastaje pri sudaru Sunčevih čestica sa Zemljinom atmosferom.

 

  • pomračenje – zaklanjanje jednog nebeskog tela drugim, eklipsa. Pomračenje Meseca dešava se kad on uđe u Zemljinu senku, a pomračenje Sunca kad Zemlja zađe u Mesečevu senku.

 

  • prirodni satelit – nebesko telo koje rotira oko planete ili oko nekog manjeg tela koje se zove „primarno telo”; mesec.

 

  • prostor-vreme – četvorodimenzionalni model svemira u kojem su tri dimenzije dužina, širina i visina, a četvrta dimenzija je vreme.

 

  • sazvežđe – grupa zvezda na nebu. Sazvežđa nose imena mitoloških bića, a astronomi ih upotrebljavaju za označavanje područja na nebu.

 

  • selenografija – naučna disciplina koja proučava površinske i fizičke karakteristike Meseca, tj. opisuje Mesec kao nebesko telo i grafički predstavlja njegovu površinu.

 

  • Severnjača – zvezda koja se nalazi blizu severnog nebeskog pola, u sazvežđu Malog medveda. Naziva se još i Polarna zvezda ili Polara. Za nekoliko hiljada godina neka druga zvezda postaće Severnjača.

 

  • Sunčev sistem – čine ga Sunce i nebeska tela koja kruže oko njega: planete i njihovi sateliti, asteroidi, komete, meteoroidi, kao i međuplanetarna prašina i gas.

 

  • supernova – eksplozija masivne zvezde na kraju njenog životnog ciklusa.

 

  • svemir – sredina kroz koju se kreću sva nebeska tela, kosmos.

 

  • svetlosna godina – standardna astronomska merna jedinica jednaka rastojanju koje svetlost pređe za godinu dana. Jedna svetlosna godina iznosi 9,46 × 1012 km.

 

  • talasna dužina – rastojanje između vrhova dvaju elektromagnetnih talasa. Zračenje na kratkim talasnim dužinama (kao što je rendgensko) ima više energije od zračenja na višim talasnim dužinama (kao što su radio-talasi).

 

  • veliki prasak – kosmološka teorija prema kojoj je svemir nastao u ogromnoj eksploziji pre otprilike 13,7 milijardi godina.

 

  • vidljiva svetlost – elektromagnetno zračenje na talasnim dužinama vidljivim ljudskom oku.

 

  • zenit – tačka na nebeskoj sferi direktno iznad posmatrača; najviša tačka na nebeskoj sferi.

 

  • Zodijak – dvanaest sazvežđa kroz koja se Sunce, njegove planete i njihovi sateliti prividno kreću.

 

  • zvezda – ogromna sfera gasa (uglavnom vodonika) koja zrači svetlost i toplotu.

 

  • zvezdano jato – grupa zvezda koje na okupu drži gravitacija. Otvorena jata su razbacane grupe nekoliko stotina zvezda. Globularna jata su guste sfere sastavljene od nekoliko miliona zvezda.