Preki sud – zašto se kaže

 

U srpskom pravosudnom sistemu postoje, ili su postojali razni sudovi: osnovni (ili opštinski) sud, viši (ili okružni) sud, vrhovni sud, pa onda privredni sud, istražni sud, crkveni sud, vojni sud, a u religiji još i strašni ili poslednji sud itd. Svi ti nazivi sami po sebi kazuju o kakvom je sudu reč. I kad se kaže preki sud, mnogi znaju uglavnom o čemu se radi, ali nije sigurno da znaju i kako je nastao taj izraz i šta, u stvari, znači.

Za određenje tog naziva bitno je značenje atributa. Pridev prek, ijekavski prijek (u poređenju: preči, najpreči) ima u srpskom jeziku više značenja, koja se uglavnom svode na sledećih pet:

1. „koji se nalazi ili je smešten popreko u odnosu na nešto” (suprotno od uzdužan);

2. „koji se pruža ravno, bez krivudanja, najkraći”, kao u izrazu preki put („prečac, prečica”);

3. u vremenskom smislu: „neposredan, nagao, koji nije postepen” (npr. preka opasnost, što znači: „neposredna opasnost”), ili, s tim u vezi: „koji se ne može odgađati, koji treba odmah izvršiti, hitan” (npr. preki posao);

4. u kvalitativnom smislu: „izuzetno važan, koji je od veće vrednosti” (npr. komšija preči od brata);

5. opet kvalitativno: „koji se brzo razljuti, nagao žestok, prgav”, pa i „grub, surov, nemilostiv, nemilosrdan”.

Razvoj tih značenja (od onih osnovnih, pod 1. i 2, do prenesenih, 3–5) lepo je objašnjen u velikom Rječniku JAZU. Tu, u knjizi XI, na stranici 924, stoji:

„PRIJEK… adj. uzima se za pravac, koji je najkraći među dvije točke; s pojmom kratkoće stoji u svezi pojam brzine, jer što je kratko, brže se prijeđe, nego što je dugo, isp. naprečac, s pojmom brzine srodan je pojam naglosti, nenadanosti, također pojam nemilosti, ljutine, žestine i zlobe u moralnom smislu.”

Koje od navedenih značenja ima pridev prek u izrazu preki sud.

S obzirom na razloge formiranja: suđenje za političke ili slične krivice „u izuzetnim prilikama (rat, pobuna ili neredi druge vrste)”, pa i činjenicu da su presude tog suda, po pravilu, stroge i nemilosrdne (u ratnim prilikama izriču se po kratkom postupku uglavnom smrtne kazne, i to bez prava žalbe), moglo bi se pomisliti da preki sud znači: „strog, surov, nemilostiv sud”. Pa ipak, taj izraz nije nastao s osloncem na takvo značenje prideva prek, nego na ono navedeno pod tačkom 3: „koji se ne može odgađati, koji treba odmah izvršiti, hitan”.

Preki sud je, dakle, sud koji sudi „po hitnom postupku, tj. ne držeći se redovnih sudskih postupaka i procedure”, što će reći da presuđuje „naprečac, bez odugovlačenja”, kako to već izuzetne prilike u kojima se formira i deluje i zahtevaju.